Voorspelbaar happy end

Filmrecensie van The Killing Fields (1984)   -    28 november 2010
(Regie: Roland Joffé)

killing_fields (23K) Gedreven. Betrokken. Ambitieus. Met deze krachtige eigenschappen doet Sydney Schanberg, verslaggever bij de New York Times, zijn werk in de chaos van de burgeroorlog in Cambodja. Schanberg wordt bijgestaan door Dith Pran, een Cambodjaanse journalist, die zijn gids en tolk is.

Burgerslachtoffers
We schrijven 1973. De publieke aandacht in die jaren is vooral gericht op de fatale oorlog in Vietnam, maar de Amerikanen zijn bang dat het communisme ook in Cambodja voet aan de grond krijgt. Schanberg komt erachter dat een Amerikaans bombardement op Neak Leung, waarbij vele onschuldige burgerslachtoffers te betreuren zijn, enkel bedoeld is om de aandacht van de publieke opinie af te leiden van het Watergateschandaal, waar president Nixon op dat moment in verwikkeld is.
      De guerrillabeweging van de Rode Khmer, op streng communistische leest geschoeid, neemt de macht over in Cambodja. Daardoor is het voor buitenlanders niet langer veilig in het land. Schanberg kan regelen, dat Pran en zijn gezin een veilige uittocht krijgen naar Amerika. Hij zelf wil nog zo lang mogelijk in het land blijven om via zijn verslaggeving de gruwelijke gevolgen van de burgeroorlog onder de aandacht van het Amerikaanse publiek te houden. Pran kiest ervoor om – als zijn vrouw en kinderen met anderen in een legerhelicopter worden geëvacueerd – voor Schanberg te blijven gidsen en tolken.

Alleen westerlingen
Uiteindelijk worden de omstandigheden zo gevaarlijk, dat alle Amerikaanse burgers, en ook veel Cambodjanen, hun toevlucht zoeken in de Franse ambassade. Gaandeweg wordt duidelijk dat de Fransen alleen aan westerlingen bescherming willen bieden. Pran wordt gedwongen de ambassade te verlaten, ondanks pogingen van Schanberg en zijn collega’s om Pran met een vals paspoort in hun gezelschap te houden.
      Als de wegen van Schanberg en Pran scheiden, wordt duidelijk dat beiden een moeilijke tijd tegemoet gaan. Pran omdat hij in een heropvoedingskamp vele ontberingen moet doorstaan, Schanberg omdat hij – terug in Amerika – vruchteloze pogingen doet de verblijfplaats van Pran te achterhalen.

Kritische vragen
Voor zijn journalistieke werk in Cambodja wint Schanberg de prestigieuze Pulitzerprijs. In zijn dankwoord betrekt hij uitdrukkelijk de onmisbare bijdrage van Pran. Hij krijgt echter kritische vragen van collega-journalisten of hij wel echt betrokken is bij het lijden van het Cambodjaanse volk, of dat het hem in wezen enkel ging om de prijs. Pas na afloop van de feestelijkheden beseft hij, dat hij Pran nauwelijks een keuze heeft gelaten om wel of niet uit Cambodja te vertrekken.
      Intussen lukt het Pran, samen met enkele lotgenoten, te ontsnappen uit het heropvoedingskamp. Er volgt een gevaarlijke tocht, die uiteindelijk alleen Pran tot een goed einde weet te brengen. Hij passeert de ‘Killing Fields’, waar de tegenstanders van het Khmerregime massaal begraven zijn. Tenslotte bereikt hij de grens met Thailand, waar hij opvang vindt in een tentenkamp van het Rode Kruis.
      Op de redactie van de New York Times bereikt, volkomen onverwacht, Schanberg het bericht dat Pran terecht is. Bij de emotionele hereniging vraagt Schanberg vergeving, omdat hij Pran in de steek gelaten heeft. Maar Pran wimpelt dat af: ‘Wat valt er te vergeven?’

Eendimensionaal
Het waar gebeurde verhaal is realistisch verfilmd in een bijna documentaire stijl, met een doorleefd acteerwerk van Sam Waterston (Schanberg) en Haing S. Ngor (Pran). De verschrikkingen van de oorlog, vooral voor de burgerbevolking, en de genadeloze invloed van het Khmerregime op individuele mensen worden treffend in beeld gebracht. Maar ook de vriendschap tussen Schanberg en Pran, hun gedwongen scheiding, het hopeloze zoeken naar hernieuwd contact, de overlevingsdrang bij Pran en het schuldgevoel bij Schanberg maken de film tot een dramatisch menselijk verhaal.
      Toch ontwikkelt de verhaallijn zich tamelijk eendimensionaal. Er is geen sprake van verschillende betekenislagen, die te onderscheiden zijn in het geheel of die elkaar ondersteunen of juist tegenspreken. Daardoor dreigt de film, ondanks de dramatische en realistische oorlogsbeelden, bijna een feel good movie te worden. Het happy end is nogal voorspelbaar. Enig krediet krijgt de film wat mij betreft wel, doordat er kritische noten worden geplaatst bij de Amerikaanse inmenging in het Cambodjaanse conflict en bij de absurditeit van het bombardement op Neak Leung. De soundtrack van Mike Oldfield is niet in elke fase van de film echt spectaculair, maar een enkele keer, bijvoorbeeld bij de vlucht van de gezinsleden van Pran, toch zeer indringend en functioneel.

Schuld en vergeving
Als de film beoordeeld moet worden op het thema van schuld en vergeving, dan kan de vraag gesteld worden of dit thema wel voldoende gedragen wordt door het verhaal. Zeker: Schanberg is zichtbaar betrokken bij het lot van de Cambodjaanse bevolking. En dat hij in het dankwoord bij de uitreiking van de Pullitzerprijs blijk geeft Pran grote dank verschuldigd te zijn, siert hem als mens. Ook de moeite die hij doet om het gezin van Pran het land uit te krijgen en om Pran de bescherming van de Franse ambassade te blijven bieden, getuigen van zijn betrokkenheid. Maar uiteindelijk blijft staan, dat de ambitie van Schanberg – dat erkent hij ook zelf – groter is dan zijn betrokkenheid bij het persoonlijke lot van Pran. Het besef bij Pran in de schuld te staan komt eigenlijk te laat en wordt te weinig uitgewerkt in verhouding tot het geheel van de verhaallijn. Ook de vanzelfsprekendheid, waarmee Pran tenslotte over het schuldgevoel van Schanberg heen stapt, is misschien wel zeer nobel, maar wordt te zuinig uitgewerkt in verhouding tot de gruwelijkheden en ontberingen in het verhaal.

Terug naar het overzicht -- Reageren? Ga naar de contactpagina --

© 2005- Wiel Hacking