Mijn werk op de cokesfabriek

Werk en strijd op de cokesfabriek.

Na een gedegen gereformeerde opvoeding en een waterbouwkundige scholing en ambtenarenwerk met als hobby en idealen in de avonduren wat acties, besloot ik werk en aktie te gaan combineren en zoals meerdere studenten in de jaren 60 dat deden, in de fabriek te gaan werken om de mensen te helpen zich te organiseren en wat aan de maatschappij te gaan veranderen. Na wat omzwervingen werd ik in de zomer van 1973 door het arbeidsbureau in Terneuzen als positief getest voor een opleiding als onderhoudsbankwerker ; maar ook mijn sollicitatie bij de cokesfabriek werd goedgekeurd. Ik koos voor het laatste want dan kon ik gelijk aan het werk. Tijdens mijn sollicitatie voor alle voorkomende werk op de cokes zei de personeelschef er gelijk bij dat je in de vier ploegendienst niet zomaar eens ziek kon worden want daar hadden ze in het weekend veel problemen mee.Tijdens de rondleiding moest ik goed kijken of ik wel gezichten zag; want alles was zwart en stoffig. Hij vroeg :wil je HIER werken?? Zo van dat zou ik nooit doen. Maar dat wou ik. Na een paar dagen dagdienst wacht je in de kantine tot jouw ploeg opkomt.Iedereen ziet een nieuwe zitten ,maar zegt er niets tegen; wel achteraf tegen elkaar van : waar zou die komen of : ken je hem ,is t ie voor onze ploeg?Ik was ook een beetje van de kat uit de boom kijken. De surveillant(baas) zet je eerst bij een deurlichter om dat te leren.Je bent dan toegevoegd dat betekent loonklasse 1 en als je na twee maanden proeftijd voor iemand invalt dan krijg je daar extra geld (waarneming) voor ,maar daar kom je meestal veel later achter.Je leert het werk van je collega's waarbij de ene je hand vasthoud en de andere je het meer zelf laat uitzoeken.Ik kwam in de zomer en dan zijn er altijd mensen tekort dus kon ik overal invallen vooral bij de deurlichters en drummers. Bij de cokesfabriek (officieel geheten: Association Zelandaise de Carbonisation g.a.(kapitaal:25,7miljoen gulden) te Sluiskil) werkten 400 man in totaal die 650 000 ton cokes maakten per jaar. Een oude fabriek waarvan de eigenaren belgies-franse staalfabrikanten waren die de cokesfabricage aan de kust aan diepwater vestigden in plaats van ver in de binnenlanden van België . De kolen kwamen b.v. uit polen met zeeschepen en werden in de ovens verwarmd tot zo’n 1350 graden zodat de meeste vuile gassen eruit kwamen. De hete kolen werden dan geblust met water wat de bekende stoomwolk veroorzaakte en zo bleven cokes over die vroeger ook in kachels werden gestookt of op de fabrieken in drums. Die cokes werden dan weer per schip of spoor afgevoerd naar de staalfabrieken waar ze gebruikt werden om ijzererts te smelten tot staal.Bijproducten waren ammoniak,teer,benzol,gas.Eerst werd er schoon gas geleverd aan de huishoudens in zeeland maar met de komst van aardgas is die levering gestopt. Na het werk als ambtenaar en werk in de bouw was dit wel wat nieuws voor mij. Toen ik de eerste keer op de fabriek was,zag ik alleen maar zwarte grauwe gebouwen en machines en zwarte overalls en gezichten. Ik ging in de vier ploegendienst bij de ovens.Enkele mensen in de ploeg kon ik nauwelijks verstaan,die kwamen van bijvoorbeeld Koewacht. Andere collega's kwamen uit België of Turkije of uit de volkswijk java in terneuzen.

Deze foto toont het werk op de ovens.Door de klompen wordt voorkomen dat je voeten smelten.In het begin was ik wel eens duizelig van de warmte maar een mens went aan alles.Op de vulkar sta je in weer en wind en kom je onder de silo dan sta je op de trek. Zo'n vulkar moet snel en goed bedient worden anders staat je maat vanonder te lang bij de trechters om te kijken of de kolen wel lopen.Als de trechters niet precies boven de gaten zijn dan lopen de kolen slecht(ook als ze nat zijn) en dan moet je maat door een gaatje in de trechter steken om de kolen weer los te krijgen ; bij bepaalde ovens was dat vaste prik.Ook als je teveel kolen geladen hebt, dan loopt hij slecht leeg en dan loopt iedereen te schelden. Je bent dus flink op mekaar aangewezen of je veel werk hebt of niet.Vul je te weinig dan krijg je dat van de andere ploeg te horen de volgende dag. Ondanks dat het zwaar,vies,stoffig werk is werd er soms toch nog op mekaar gekankerd dat je niets doet of teveel in de kantine zit.Er waren vaak te weinig mensen, maar ook het tegenovergestelde deed zich voor. Ik heb met de kerstdagen gewerkt; iedereen moest werken want men kon niet organiseren wie er vrij kreeg dus moesten we zomaar wat terrein gaan vegen.Ik zal niet alle werk omschrijven, alleen nog even mijn laatste werk bij de ammoniakverbranding.Ik wilde in de dagdienst en er waren problemen met dat verbrandingsapparaat dus kreeg ik dat onderhoud/bedieningsbaantje.Verbranding bleek goedkoper dan een nieuwe sulfaatfabriek bouwen of lozing in de westerschelde,dat werd afgekocht. Die verbrander kwam van een bevriend bedrijf en behelsde een stoomketel met een destillatiekolom en een verbrander met schoorsteen. Dus nu ging de rotzooi de lucht in i.p.v. in het water.Suiskil kon ervan genieten als de wind goed zat.De stoomketel was al snel ontploft omdat ze met vuil gas stookten waardoor de kleppen niet sloten, dat is later nog een keer gebeurd, want 's nachts hoefde er niemand bij te zijn want hij draaide toch automaties.Er plofte wel eens meer een leiding als hij versleten was, tot zover liet men het vaak komen.Aan bondsbestuurder van Hattum hebben we gevraagd of er iets bekend is over gezondheidsrisico's en schade voor werknemers die bij cokesfabrieken werken.

Ik bezocht de bondsvergaderingen en maakte kennis met de leden en kaderleden van de industriebond NVV.en begon met hen in 1975 een bestuur bedrijfsledengroep te organiseren.We begonnen eerst met z'n drieën met Henk en Guus, later kwamen Adri en Frans erbij.Henk was jarenlang de bedrijfscontactman van de bond,zo'n vrijwilliger die goud waard is voor een organisatie en voor de mensen. Onze ideeën van een actieve vakbondsorganisatie in het bedrijf werden bekend en de tegenwerking van de directie begon. Ook de oude districtbestuurder van het NKV Akkermans was daar niet zo voor te porren. Het bestaande kader miste de gezellige afdelingsvergaderingen toen de bond nog dicht bij de mensen stond wat de bond van bovenaf zelf had veranderd. En als op vergaderingen de mensen dan nog met een kluitje het riet in werden gestuurd dan voelden de mensen zich alleen staan.Na 5 weken wilde staking in de strokarton in68 met cpn'er Fré Meis en de havenstakingen in Rotterdam en bij wilton fijenoord tegen de koppelbazen en voor loonsverhoging in centen en de staking bij Platje om de bond erkent te krijgen enzovoort..., ging de bond zijn organisatie in het bedrijf versterken door de zogenaamde bedrijfsledengroepen(blg)te vormen. Na ons initiatief, richtte de districtbestuurder NKV ook een bestuur blg op bij de cokesfabriek in oktober '75 met voornamelijk ondernemingsraadsleden.We besluiten samen te gaan werken en praten over overalls, schoenen,ploegbezetting,classificatie, ondernemingsraad, veiligheid en milieu enz. De eerste bedrijfskrant NVV geven we in maart 76 in het bedrijf aan alleen de leden. In april verspreiden we de tweede, de cokeskraker aan de poort aan iedereen.Eén actiepunt toen was de ploegbezetting,de directie ging als bezuiniging terug naar 29 man in plaats van 30 terwijl de mensen toch korter waren gaan werken waardoor er eigenlijk meer nodig waren. In de ploeg liet men protest aantekenen toen er weer eens dubbel werk moest worden gedaan De kaderleden wilden dat eerst via de or aanpakken in plaats van er een actie van de mensen van te maken. Sommige or leden aapten de personeelschef van Hijfte na door te stellen dat de mensen teveel ziek zijn en vele or leden stapten soms alleen naar kantoor om wie weet wat te gaan bespreken.Op zo'n manier bereikten we niets, alleen maar verdeeldheid onder ons. Als we daarna besluiten een ledenvergadering op het bedrijf te gaan houden, gaat de directie overstag en komt de ploegbezetting weer op 30 man .Er was vele jaren niet gestaakt en de baas had zodoende een grote invloed op de mensen en zeker op de or leden.

Dagblad de stem van 11 maart 77 brengt die goeie ouwe roerige tijd in herinnering dat het"stijfselkot" in Sas en de cokesfabriek in Sluiskil voor enkele weken plat gingen ondanks dat de arbeiders bedreigd werden met ontslag. De eis van de vakbonden was in die crisistijd een minimumloon van f22,-. en een beter betalen van overwerk.Over het doorbetalen van christelijke feestdagen en een betaalde vakantieweek viel wel te praten te praten te praten als de staking voorbij was. Op de oude krantenfoto in 1929 troffen de militaire politie en de stakers van de cokes elkaar op de oude brug van sluiskil.Met de botte kant van de sabel werden de stakers uiteen gedreven.Ook in Sas van Gent greep de marechaussee in.Ze begeleidden de "onderkruipers en ratten"die wél gingen werken.Een samenscholingsverbod werd op de kleine markt gehandhaafd met de sabel.Ook de vrouwen roerden zich onder aanvoering van "zwarte zus",de vrouw van stakingsleider Herman Teunis, bedrijfsleider van 't stijfselkot.De vrouwen hielden de kassier boven het kanaalwater tot de marechaussee hem bevrijdde.Aldus de stem.

De cao gold nog voor vijf bedrijven. De nsm was er al uit omdat ze de hogere beloning van dow moest volgen.We riepen de leden op naar de cao vergadering te komen ook met een pamflet aan de poort. Op de ledenvergadering van 2 december stelden we in een motie dat de bondseisen minimaal zijn en die werd aangenomen .Door onze actieve opstelling kwamen er meer cokesleden naar de vergadering dan anders,17 van de 35 aanwezigen.(8 man uit de ploeg) We proberen een actie voor te bereiden maar het atelier is nog niet zover volgens hun man.Er worden landelijke cao kranten uitgedeeld. De or vraagt op verzoek van de bonden wat het standpunt van de directie is.We vormen een actiecomité op eigen initiatief wat bestaat uit 12 man waarvan één or lid.(die stonden niet te springen) Het enigste actiepunt van de districtbestuurders is het or overleg te laten opschorten. In de grote steden wordt gedemonstreerd en we besluiten tot actie op te roepen. Op 18 februari waren er 140 man in de kantine,dat was bijna iedere cao'er ; dat had niemand verwacht want de laatste grote actie was van jaren terug(zie hierboven).Het ging er heel vrolijk aan toe. Er wordt een korte uitleg gegeven en gewaarschuwd

er geen rotzooi van te maken.Willy houdt het gas in de gaten en verklaard zich solidair. De stakers gaan dan naar het hoofdkantoor,onderwijl roepend o.a.:1,2,3,4, komt er nog wat van.Je ziet op de foto de ploeg die naar huis ging met jas en tas en de ploeg die later aan het werk ging met overall en tas en de dagdienst in overall. Een delegatie gaat naar de directie,en na hun verslag gaat een ieder naar zijn werk en de ploeg naar huis.De volgende dag hing er een publicatie op de borden van de directie die waarschuwde dat als de ovens gevaar liepen, en als ze kapot gaan ze niet meer zouden worden opgebouwd en de werkgelegenheid van 500 man in gevaar kwam.ook op de glasfabriek was een actie.

De onderhandelingen later stroppen weer en het actiecomité besluit weer tot aktie over te gaan.Nu is er wat tegenstand b.v. vanuit de centrale waar een vreemde oranjevogel werkt die behoorlijk vals kon zingen en geruchten verspreid als zou de actie gevaarlijk zijn en dat we alleen maar naar de bondsvergadering moeten gaan.Een cnv'er Geleijn brengt een onduidelijk verslag van de onderhandelingen in de kantine en er wordt heftig gediscussieerd in een verdeeld comité.Zo zakt de boel in mekaar door de stoorzenders en een gebrek aan goede leiding.De krant brengt een kleinerend bericht als dat er maar 50 man waren wat we later hebben kunnen corrigeren in de krant; want de opkomst was goed. Eind maart worden de eisen toch ingewilligd en de cao goedgekeurd.

Oranjeraad of ondernemingsraad

Ondernemingsraadslid van de benzol,condensatie,controle en laboratorium, Jaap Dronkers ging met pensioen. Er was een nieuwe nodig; meestal wordt er dan iemand voor gevraagd, soms zelfs door de leiding of iemand schuift zichzelf naar voor als hij lekker mee wil praten of later een baantje wil of niet wil werken enzovoorts; zo zijn er vele goede en slechte motieven. Om een beetje betrouwbaar persoon te krijgen voor de mensen hebben we een voorverkiezing gehouden via een enquête met veel uitleg en discussie.Dat was het eerste voordeel van deze procedure.De mensen konden zich op papier uitspreken wie ze uit hun midden het beste vonden om hun belangen in de or te verdedigen.In de betreffende afdeling werden dat Willy en ondergetekende. We maakten een verklaring waarin stond dat we voor en na de or vergaderingen met de mensen zullen overleggen(dus geen geheimhouding), een eenheid voor hun voorstellen proberen te maken, dat we die gezamenlijke mening van de mensen naar voren zullen brengen, en dat we ons terugtrekken als we geen vertrouwen meer hebben.We wilden duidelijk anders werken dan de or leden die niets tegen de mensen zeiden en dat alles geheim was enz. Wij werden vervolgens kandidaat gesteld door de bonden. Bij de officiële verkiezing kregen we evenveel stemmen,ieder11en het lot viel daarna op mij.Er volgde een voorvergadering die altijd samen met directeur Oranje plaatsvonden(voor sommige or leden was later moeilijk te begrijpen dat je dat eerst zonder directie moet doen) en waarin in het geheim over kantoor or lid rudy gepraat wordt .Oranje wil hem uit de or hebben en probeert de or leden mee te krijgen.Dan begint het feest met de or vergadering van 19 april. Een benzolmaker had een handtekeningenlijst voor het vrij opnemen van ATV dagen en het aanstellen van een reserve.Dat kon ik gelijk meenemen bij mijn installatiepraatje, naast puntjes als dat hoofd bewaking bij de zieken langsgaat of ze komen werken en dat de cokesleiding de bondskaderleden ervan beschuldigt dat ze de mensen bij de ovens zouden opruien om ziek te worden en de cao perikelen en het inhouden van loon van de aktie. Oranje maakt van de geheimhouding een punt en wijst mijn compromis af wat inhield dat als er geheimhouding zou worden gevraagd, ik dan wel even weg zou gaan.Na mijn vertrek wordt de vergadering voortgezet. Op 25 april komen we weer niet tot elkaar ,ook omdat de or verder ook verdeeld is, en een gedeelte het vertrouwelijk gedoe wel prettig vindt. Dan wordt met 7 tegen 2 stemmen in de or het voorstel aangenomen dat ik de vergadering moet verlaten en dat komt op de borden. Mijn reactie is dan een pamflet met mijn(ons) standpunt en compromis, dat ik me aan de wet hou en mijn achterban informeer en bij geheimen me terugtrek.Er worden handtekeningen opgehaald tegen de geheimhouding waarin o.a. gesteld wordt dat echte geheimen niet vaak aan de orde komen, dat het meer een spelletje van de directie is.We maken een principiële tekst met de kop oranjeraad of ondernemingsraad waarin we een democratiese werking van een goeie or stellen tegenover de leidersideeën en verdeel en heers van Oranje.Na vakbondsvergaderingen komt er in de loop van het jaar een nieuw compromis dat het voortdurende "vertrouwelijke gedoe" en vele geheimhoudingen aan banden legt, wat we dan allen onderschrijven en ook oranje moet accepteren.

Op een afscheidsreceptie van enkele collega's wordt een boekje verspreid wat gemaakt is door enkele sympathisanten van de groep marxisten leninisten,waarin hun politieke visie over de kapitalistiese maatschappij en de arbeidersstrijd van de cokesarbeiders en o.a.over de districtbestuurders van de bonden die hun kar keren. Ook weten ze een smurfenlied ten gehore te brengen met de tekst:

Wat is er op de cokes te doen?Het draait daar om de franse poen. 't kapitaal heeft weer beslist.volgend jaar de benzol dicht. ook aan de ovens minder mensen. wat heeft de baas nu nog te wensen:arbeiders een toontje lager zingen. in het kader van de oranje singers.Refrein : ja dat nemen wij niet langer ........samen sterk.Tweede couplet: Wat moeten de arbeiders nu doen. harder werk voor minder poen. worden we dan niet werkeloos. ja het bedrijf geeft geen cadeaus. kan het langer zo doorgaan? crisis blijft zo voortbestaan. bazen worden steeds brutaler. om meer winsten te behalen. refrein.....

Na de cokesfabriek ging ik naar de schelde in vlissingen.Er was werk in de zware plaatwerkerij, wat ik van mensen hoorde die er werkten. Ik werd aangenomen ondanks dat ze wisten dat ik een actieve vakbondsman was maar, zoals de bedrijfsleider later vertelde, als ik mijn werk goed deed, dan was dat geen probleem.Had men de bond toen al in zijn zak of hield men zich gewoon netjes aan de regels?

Als Oranje dan dacht dat het nu wel rustig zou worden dan had hij het mis. Want dit alles was nog maar een beginnetje en er volgde een geweldige staking volgens johan de stakingsleider.De staking was niet spontaan gekomen maar goed georganiseerd en de situatie was er rijp voor.Want hij wist ook wel dat een actie resultaat moet hebben anders werkt het negatief uit. Buurman NSM beloofde een loonsverhoging, DOW betaalde de prijscompensatie, de cokes loopt al jaren achter. Oranje koopt een huis van 1 ton en probeert het te verkopen voor 268000; van de rente kan elke arbeider gratis een paar schoenen per jaar krijgen.In andere bedrijven was op bondsvergaderingen nauwelijks een meerderheid te krijgen om met de bondsacties mee te doen.Op de afdeling condensatie was een handtekeningenlijst rondgegaan voor een hogere classificatie waar de directie vervolgens in toestemde.Dat gaf ook weer moed. Belangrijk was ook het eisenpakket; er zat voor iedereen wat in; met de VUT op 62 jaar, loongroep 1 eruit, .......De arbeiders waren goed gemotiveerd, de ouderen wilden wel eens reageren op die jarenlange onderdrukking en lieten de ovens rustig gaar koken en de jongeren deden goed mee ook meisjes van kantoor.Het waren hoofdzakelijk de kleine dingen die de mensen motiveerden en voor een heel klein beetje nog de landelijke bondsacties.De cokesdirectie gaf zich geheel gewonnen en het resultaat doorbrak de loonmaatregel van den Uyl en ging voor de werkgeversvereniging en voor het bondshoofdbestuur wel wat te ver. In de kantine probeerde Oranje de mensen nog toe te spreken maar hij eindigde in gestotter want de mensen moesten lachen om zijn bangmakerijen en dát was hij nog niet gewend.Aldus Johan van het actiecomité.