Uut `t achste nummer, vojaer 2000  



 Cees Maas

 

Bedienkiengen bie de erkennienge van het Zeeuws

’Oe oprecht is de liefde vo de dialectrenaissance?

 

 

 

Ik praote gewoon Zeuws mee m’n vrouwe en m’n moeder. Nie plat, mae Zeeuws. Aoltied gedae, ’t gaet gewoon vanzelf. ’t Is z gewoon dat ’t ongewoon is as me Nederlands tegen mekaore praote, as t’r iemand anders bie is die gin Zeeuws verstaet bievobbeld. As me dan Nederlands praote, klienkt ’t w zo kunstmatig tusssen mien en m’n vrouwe, dat me dikkels moete lache (mag ik de suiker, schat?).

Ik praote gewoon in de taele war as ik ook in dienke. Da’s w z makkelijk. Ons praote Zeuws. En, net as vee van onze gewone Zeuwstaelige vrienden, vinde me de jaerlijkse dialectendag in Kapelle volsloge belachelijk, wan da lache ze ma een potje om onze taele, da maeke ze d’r een cabaretstikje van mee beuterbabbelaers, dat verdomde kacheltje op den diek en die euwige klederdracht. I chop it down with the palm of my hand.

 

Da op die dialectendag neme ze kortom, onze taele as modern communicatiemiddel nie serieus. Folklore en moderne taele bin trouwens dodsvieanden. ’t Zelfde ’andjevol mnsen dat as je aoltied ziet op die dialectendag is ’t ’ier vanzelf nie mee sens. Ma dat ’oeft ook niet. Ons praote gewoon Zeuws en ons zie je nie op dien dag. En de meste Zeuwen trouwens nie.

J’oef niet overdreven lyrisch te doen over je taele, ma je moet ’t ook nie belachelijk maeke, wan dan maek je j’n eige belachelijk.

Ik praote Zeuws en a ’k Anja Kopmels – die voraol - , Engel Reinhoudt, Surrender of Ries de Vuijst ’ore zienge, dan vin ik ’t de mooiste taele van aollemaele. Dan kan ’k er soms w om jule, zo mooi vin ik ’t Zeuws van klank en kleur en diepte. Ik bin van Walcheren, ma zoas ze op Schouwen praote, of op Tholen, dat is soms meziek vo me. Of Goere en Flakkee, en zelfs Knokke, dat is naebie thuus.

Omdat ze me ’t vroege en ik taemelijk nieuwsgierig gemaekt wier deur aolle ontwikkeliengen rond de erkennienge van ’t Zeuws, bin ik lid g’ore van de Commissie voor Dialectbevordering, een gaeve Nederlandse titel vo een groep verondersteld deskundige Zeuwen die advies moe geve an ’t provinciebestuur over de erkennienge van het Zeeuws als streektaele. Oort ’t erkend, dan bestaet ’t ook officieel, en da kunne dan voordlen an vastzitte, bievobbeld in de vurm van subsidies vor ’t onderwijs, om mar is wat te noemen (een vriend van me die niks mee ’t dialect eit, ma w taemelijk vee verstand eit van taele, ’oorde dat, wier kwaed en zei: ‘ze moeten verdomme meer geld pompen in onderwijs in Nederlands in plaats van in dat streektaaltje’. Ik docht darover nae en vond dat da ook w wat inzat).

Om biebels geeve’k niet zvee, die worre deur de blinde mieredrift van de zendeliengen toch w vertaeld, ma Hemingway in ’t Zeuws en Pirsig en Kerouac, da zou ’k toch w ’s een middagje of tiene an ’t goudviskommetje in ’t Berkenbosch mee wille zitte.

 

As een duunrosje mee kunstmis

Mae goed, die Commissie. Da zitte vor een del dezelfde mnsen in die je ook ziet op die verrekte dialectendag, allen kwam ik er achter da ze desondanks toch w sympathiek waere. Uut onze groep wier een wrkgroep geformeerd, de Werkgroep Erkenning, die een ‘Haalbaarheidstudie’ (jae, in onze groep strooie ze mee Zeuwse woorden) gieng maeke.

Afijn, d’r kwam een rapport waruut bleek dat erkennienge van ’t Zeeuws ‘haalbaar en wenselijk’ was. En ’t moe gezeid, ’t is een goed rapport, dat nog een aantal nieuwe feiten aan ’t licht briengt ook. De wrkgroep schat dat meer as den ’elt van aolle mensen in Zeland en Goeree-Overflakkee Zeeuwstaelig (of liever: twetaelig) is, mnsen dus zas m’n vrouwe, m’n moeder en ik. En da’s een verheugende mededlienge as ’t om beschermienge van een historische streektaele gaet. ’t Zeeuws leeft dan ommers nog volop. Een electoraal ingesteld politicus zou ’ier juichend praote van een ‘onverslaanbaar draagvlak’.

’t Was de lste vuuf  jaer ook w merkbaer. Zeeuwse vertelaevonden en festivals trekke vee publiek. D’r is serieus theater in ’t Zeuws, d’r bin serieuze Zeeuwstaelige internetsites, d’r is een levendige Zeeuwstaelige muziekwreld, plus dat er  regelmaetig Zeuws proza en Zeuwse pozie oort uutgegeve. ’t Lieve tiedschriftje Noe bievobbeld, bloeit as een Ostkappels duunroosje mee kunstmis.

Iedere Zeuw weet natuurlijk dat ’t Zeuws nie bestaet. In Axel praote ze glad anders as in Domburg. Mae dat neukt niks. De Zeuwse streektaele is een verzaemelienge locale en regionale dialecten die z’n eige uutstrekt in een taelgebied van Duunkerke toet boven Goere-Overflakkee. Maer omdat Belgie en Frankriek ’t Europees Handvest voor Streektalen en Talen van Minderheden nie ’ebbe onderteikend, bluuft erkennienge van ’t Zeuws binnen de Nederlandse grenzen.

 

Een eige, bescheie literatuur

Zuver taelkundig geziee ore de dialecten in het Land van Hulst en in ienkele Zeuws-Vlaomse grensdurpen in ostelijk Zeuws-Vlaenderen nie toet de Zeuwse dialecten mae toet ’t Ost-Vlaams. Ma de sociale banden mee de angrenzende Zeuwstaelige gebieden bin z strk dat deze dialecten ondertussen volgens  taelkundigen as zeer nauwverwant kunne ore beschouwd.

Zeuws ei weinig mee Nederlands van doen, ’oewel vee mnsen nog dienke dat ’t een dialect van ’t ABN is. Vergeet ’t mae. ’t Nederlands ontstieng as standaardtaele in de zestiende en de zeventiende eeuw, gebaseerd op ’Ollandse, Braebantse en Vlaomse dialecten. ’t Zeeuws ei niks an dat proces biegedroge en ’ieuw taelkundig ’el wat belangrieke Zeuwse eigenaordigeden.

An ’t begin van de negentiende euw stoeng ’t Zeuws z verre van ’t Nederlands af, dat een eige, bescheie literatuur meugelijk was.

Zeuws is stik-oud. Vee ouwer as ’t Nederlands. Jacob van Maerland riemde in ’t jaer 1271 in de proloog van zien ‘Sinte Franciscus Leven’: ‘men moet om de rime te souken / misselike tonge in bouken: / Duuts, Dietsch, Brabants, Vlaems, Zeeus; / Walsch, Latijn, Grieks ende Herbreeus’. En een ’el gaef moment: in 1526 oort vor ’t eest bewust in de Zeeuwse streektaele geschreve. En Jacob Cats, de zeventiende-euwse dichter en staatsman schreef ‘somtijds Zeeus en somtijds Hollands’.

 

Begriepe wat er speelt

En binnen Zeland ziee me dus noe een oplevienge van de streektaele, vooral in de culturlen ’oek. Zeland is damee gin uutzonderienge in Europa. Ne, Zeland doe volop mee an wat dan ’et de Europese ‘dialectrenaissance’ (de wedergeboorte van ’t dialect), warof ’t befaemde taelkundig onderzoeksinstituut het Meertens Instituut kommende baemisse op Nederlands vlak een grot onderzoek na gae doee. De oplevieng van ’t dialect zas me noe ziee, in het biezonder in literaire, muzikale en theatrale vurmen. En dat lent z’n eige vanzelf uutstekend vo volkskundig of ethnologisch onderzoek.

Wan je moe w ’s over je eige benepe grenzen ’eene kieke om te begriepen wat er thuus speelt. De lste jaeren is t’r in Nederland - net as in vee andere dlen van Europa - een opmerkelijk verschiensel waer te nemen. Terwiel ’t dialect z’n oorspronkelijke betkenisse van aolledaegse omgangstaele tussen gewone mnsen an ’t verliezen is, en in sommige streken a ’lemaele verdwene is, rukt het drussig op in, zei mae, culturle domeinen warof ’t nooit eerder een soortgelieke rol speelde, zas bie religieuze diensten, literatuur, popmuziek, tonel en cabaret.

’t Rapport van de Zeuwse wrkgroep signaleert dat verschiensel ook, a noeme ze ’t nie z expliciet. A je dan naegaet da de taele en van de belangriekste cultuurutiengen is, warin de identiteit van een ’le groep z’n eige uut, warin de indentiteit van een ’le regio of streek z’n eige uut, en dat dialect dabie en van de strkste draegers van een regionale indentiteit is, is ’t ’el belangriek dat juust die culturle gebieden goed gestimuleerd ore as nieuwe kraemkaemers van de dialectrenaissance. En dat noe, zie ’k in Zeland nog nie gebeure as ik de plannen aol ’s bekieke.

Wan iets in ’el deze discussie dat me toet grot wantrouwen stemt, is nog nie zzeeer ’t plan om een, wat ze dan noemen, streektaalfunctionaoris te benoemen, maer w dat ze die man of vrouwe automatisch provincie-ambtenaer wille maeke. Wan moet een ambtenaer, mee aolle respect vo de functie, mae moe noe een ambtenaer dan onze taele gae draege? Bin me dan a zverre gezakt dat de paus van ’t Zeuws strek in loonschaele acht van de Provinciale Griffie terechtkomt? Mee de pet in z’n ’and vo z’n superieur? Afhankelijk van de politieke waan van den dag, de willekeur van een tiedelijk bestuur en de absolute non-creativiteit van ziets as de provinciale commissie Welzijn? Is dat de toekomst van onze streektaele? Mae d’r bin nog meer bedienkiengen. En rgere ook w.

De instellienge van streektaalfunctionaorissen in Nederland is een gevolg van de dialectrenaissance - kennelijk leeft er in in ’t provinciaole bestuur de gedachte dat streektaele en streekcultuur z belangriek zien dat ze de financiering van een eige functie rechtvaerdigen. 

An de andere kant moete de functionarissen geziee ore as stimulators van een herleefde belangstellienge en een legitimatie van die belangstellienge (as een ambtenaer z’n eige d’r mee bezigoudt, moet ’t w belangriek zien).

En de provincies die a een bitje verder bin as Zeland, voere natuurlijk vrolijk een verschillend beleid. Net ’oe of de politieke pette op dat moment staet. De taele als volleybal van de politieke willekeur.

In Gronienge moe de betrokken ambtenaer een taelkundige weze. In Twente moet ’t er en zien zonder specifieke taelkundige achtergrond, ma w mee een strke band mee de eigen cultuur, bievoorbeeld een schriever of zanger. Lep is in dit verband ook de locatie van de werkplekke van die functionaoris. In Gronienge is dat de universiteit, in Drenthe het provincie’uus, in andere plekken gaet ’t om een z’n bitje zelfstandige locatie of instituut.

D’r bin zvee verschillen omdat er bie de verschillende politieke besturen natuurlijk verschillen van opvattiengen bestae over de rol en ’t belang van de streektaele.

 

De taele mag nooit misbruukt ore

De Nederlandse dialectrenaissance is dus nie allene ma een spontane bewegienge. Ze oort beleidsmatig gesteund en misschien w gestierd. De streektaalfunctionarissen ’ebbe ambtswege de opdracht ‘eigen taal en cultuur’ van ulder provincie of streek te stimuleren.

Los van de taele mee aol z’n komma’s en z’n punten speelt er nog iets dat nie los geziee kan ore van deze zaek. De indentiteit van ’t provinciebestuur zellef. Ommers, a jaerenlang is er een discussie over het voortbestaen van de diere en omslachtige provinciebesturen an de gang, en de provincies zelf doee er vanzelf aolles an om ma te bewiezen dat ze ndig bin. Dat ze een waerdevolle, zelfs Europees erkende indentiteit .

Kiek, en in dit licht gaet de roep van de provincie om erkennienge van de eigen streektaele inens een stikje minder zuver klienke.

Oort de streektaele in Zeeland ook gebruukt om ’t eige bestuurlijke voortbestaen te waerborgen? Is t’r spraeke van valse liefde en trapt iedere dialectliefhebber da mee open ogen in? Waer of nie waer, ’t bin vraegen die gesteld moeten ore. De taele mag nooit misbruukt ore vo zukke laege spelletjes.

Dit oort natuurlijk bie ’oog en laeg ontkent op het Middelburgse provincie’uus ma ze kunne envoudigweg nie ontkenne dat ’t belang van een eigen provinciaol bestuur oort onderstreept deu te wiezen op de ‘eigenheid’ van de gemenschap. En a je dat as slim provinciebestuurder in de gaten eit, oort ’t w ’el verleidelijk om je in te spannen voor erkennienge van de streektaele. Dat noeme ze in de politiek noe een win-win-situatie. J’ou j’n eige baan, je win fors mee de kommende verkiezingen en ze bouwe laeter nog een standbeld vo je ook. Pal vo de ingang van de Vrone in Kapelle, wa ieder jaer die fantastische dialectendag oort g’ouwe.

 

 

 

 

Verjaerdag

 

Arie de Viet

 

 

De doze mee gebak

stae al een uure

op een koele plekke

in de schuure

 

klam te worren

deu ’t wachten

op de gasten

 

’t is keurig gesorteerd

   zonder mokka en

   zonder schuum

   vuuftien stuks

da’s lekker ruum


 

de mist trekt

in dunne slierten

over ’t pas

gespitte ’of

kael  is ’t wachten

op de gasten

 

mae lank za ’t nie meer dure

vor een festje tussen moorkop,

romoorn en appelpunt:

de  muzen bin d’r eerder

as de buren

 

 

 

 

 

Marco Evenhuis

 

Luustere

 

’t Zeuws as taele erkend. As tele! D’r doet wat op in dit land van ‘mist en mest’, zas dialectvriend Lo van Driel ooit in een stik in de PZC uut z’n nikke stuukte. ’t Zeuws een taele. Vee mensen ‘t idee da je een bonte berg dialecten, zas die in Zeland en in de gejegente davan gepraot ore, nie as en taele kan erkenne. En net zvee mensen bin van mnienge a z’n erkennienge gevaer vo ’t ’Ollands oplevert, nie ndig is om a gin mens m Zeuws praot of zuver een trucje is om centen uut Brussel binnen te rieven.

Niks van dat aol. Erkennienge van ’t Zeuws betkent dat aolle Zeuwse dialecten erkend ore as belangriek del van ons culturel erfgoed n as levend onderdel van de Zeuwse regionale cultuur (en dus ok van de Zeuwse saemenlevienge van dezen tied in z’n g’el). Erkennienge betkent een officile bevestigieng van de daegelijkse situatie in Zeland zas me die a ’onderden jaeren kenne: Zeuws en ’Ollands leve ’ier keurig nest mekaore, mee ielk z’n eige domeinen. Andacht of steun vo ’t en wil derom nog nie zeie a je ’t aore af moe vaolle. Ielke weldienkende streektaelvorvechter kan nie anders as k ’t Nederlands steune. ’t Nederlands is net z wel een del van ons Zeuwse culturle erfgoed. Enkelt, binnen Zeland eit ’t Nederlands noe en keer glad gin steun ndig om berhaupt te kunne overleven. ’t Zeuws eit dat w. En nie te zunig.

Waerom? Om weerstand te kunne bien an de toenemende vervlakkieng die a je overaol op de wreld ziet. Op aolle gebieden. Ons wille die weerstand biee op ’t gebied van taele en op regionaal niveau. Mae da wil nie zeie a me dan gin sympathie zoue kunne vor organisaties as de Taalunie die d’r eige druk maeke om de positie van ’t Nederlands binnen Europa of, vo mien part, een club liefhebbers van Sardische wurmenkaes die a naebie nie m gemaekt oor om a de mensen ok op Sardini ’t liefst nae MacDonald’s gae.

Cees Maas schrieft in zien stik in deze Noe: ‘taele is en van de belangriekste cultuurutiengen, war as de identiteit van een ’le groep z’n eige in uut, war de indentiteit van een ’le regio of streek z’n eige in uut, en omdat dialect dabie en van de strkste draegers van een regionale indentiteit is, is ’t ’el belangriek dat juust de culturle gebieden goed gestimuleerd ore as nieuwe kraemkaemers van de dialectrenaissance. En dat noe, zie ’k in Zeland nog nie gebeure as ik de plannen aol ’s bekieke’.

Maas is benauwd a de taele gebruukt gaet ore as polletiek speelballetje. Om ’t bestaensrecht van een provinciale overheid mee te onderstrepen. En dat erkennienge uuteindelijk enkelt mae voordlen zal vo pollitikers.

Ik vreze dat er nog een groep mensen is, die a d’r een abbesje an eit. Diere en daerom indrukwekkende en prestigieuze projecten zoue w-r ’s aol ’t geld op kunne gae slurpe dat as juust kleinere, meer mnselijke, culturle projecten op ’t gebied van de taele z ndig . Iets dat a je noe ok a ziet en dat a strek mee ’t erkennen van ’t Zeuws nog vee gekker za ore. Zeuws oor business. D’r ontstae meugelijkeden om flienk wa spiekers bie mekaore te rieven en d’r bin d’r een berg die dae noe mae vast mee begonne zien of da plannen vor . Twint at ’t er juust om gaet de taele mnselijk te ’ouwen en te zurgen a geweune mensen die taele zlf beter gae onderouwe deuda ze gae ziee at ’t een belangriek del van ulder oorsproeng, ulder cultuur, ulder bestaen is.

Noe a bin d’r bievobbeld tonnen en tonnen besteed an ’t Supplement bie ’t Zeuws Woordenboek (nae ƒ 300.000,- en ’t is nog nie ’s ’alf klaer), een cd-rom van dat woordenboek (ƒ 100.000,- en maer een paer ’onderd stiks verkocht ƒ 149,-), ielk jaer bin d’r centen vo ’t Vlaoms Woordenboek dat a ze in Gent maeke (ƒ 25.000,- per jaer) en strek komt er ok nog een Zeuwse taelatlas (dae vraege ze ƒ 200.000,- vo). Stikke-fraoie projecten en wezenlijk belangriek vo ’t in kaort briengen van de taelkundige riekdom van onze provincie. De wezenlijke, misschien w naebie onschatbaere  waerde davan, oor pas dudelijk a de dialecten verdwenen bin, daerom is ’t goed at er noe a an gewerkt oor.

Mae je moe natuurlijk nie dienke a de provincie en aore subsidirende instanties genege bin nae zukke bedraegen en zukke projecten ng ’s een berg geld te besteen an andere, kleinere, mae feitlijk vee belangriekere projecten. Projecten die a ’t uutsterve van de taele juust kunne vorkomme of in aolle geval kunne afremme. Projecten die juust ne a waerdevol bin vo degenen die a d’r vo zurge a de provincie aol die duiten te besteen eit: de Zeuwen.

Neem Noe. Ons dit jaer ƒ 2500,- van de provincie g’aod. Dae bin me ze stikke dankbaer vo, me kunne d’r naebie een ’el nummer (dus duzend stiks) van laete drukke, mae zet dat noe ’s af tegen die ruum ƒ 600.000,- an wetenschappelijk werk. Je dienkt toch nie, dat as ons strek een grots opgezet Zeuws literair project zoue wille opstarte, dae nog financile ruumte vor is? Of as een toneelgroep mee een Zeuws theaterstik deur Zeland en Vlaenderen wil trekke, as een streektaelband een bijzonder live-project wil doee of een grot streektaelmuziekfestival wil organisere, as ’t Vlaemsch Erfgoed in De Groe een taelmuseumpje wil inrichte, as ’t Zeuws Bureau vo Toerisme een Zeuwse Taelroute uut wil zette of as scholen uut aolle dlen van Zeland en West-Vlaenderen een tael-uutwisseliengsprogramma wille beginne, at da dan nog geld vor over bluuft? Bnent, da zit aol in ’t onderzoek. Da ka je mee ankomme. Davan ka je de waerde vooraf van antne om at ’t wetenschappelijk belang davan buten kijf staet en de risseltaoten voraf dudelijk bin. Damee ei je wat te laeten zien a je op interprovinciaal overleg over de streektaele te praoten komt...

Erkennienge, da bin ’k ’t mee Cees Maas ’lemaele over sens, moet er kommen om a de geweune Zeuw da wat an eit (of zou moeten ). Ok a is die Zeuw(se) da zelf nog nie aoltied van overtuugd. De geweune sprekers moete d’r iets mee kunne. Leer ze lezen en schrieven in ulder eige taele, confronteer ze mee chte literatuur in die taele (en laet ze dan zelf kieke wat a ze davan vinde), geef ze d’r daegelijks nieuws in ’t Zeuws, biee ze cht tonel in plekke van platte boerenkolder en leer ze voraol wat a ’t Zeuws noe feitlijk is, wat ze d’r w en nie mee kunne en waerom a ze ’t an ulder guus mee zoue moete gee. Wa geeft die geweune Zeuw, wa geeft ’m d’r noe om of at er een Zeuwse Taelatlas bestaet of een streektaalfunctionaoris of een cd-rommetje dat as kan praote. Praote kan t’n zelf ok. Je moe allen w wille luustere. Ee, Middelburg.