Uut `t zevende nummer, winter 2000  



 
t Mag een bitje clich liekene, toch dochte me at ‘t w leutig was om in ‘t eeste nummer van ‘t millennium een blik te werpen op 1000 jaer Zeuwse streektaelschrieveriee. In Noe nummer 7 beginne me mee een tonelstik uut 1526, daer as volop Zeuws in gepraot oor. Me kieke nae Zeuwse creooltaeltjes as t Skepi en Berbice, me ziee den eesten golf van Zeuwse streektaelliteratuur alfweg de 19en euw en me laete wat ziee van de oplevienge van t Zeuws geschrief in de laeste jaeren van de 20e euw.

Ieronder vin je drie vobelden uut t millenniumnummer van Noe: Zeuws overze (1740) , Lies ei over een stuit gekacheld  (1834) en t Tiedperk Kousemaeker (1965-1990).

Vo 25 gulden per jaer krieg je vier nummers van 40 bladzies. Een los nummer kost f 7,50 (aolles incl. 6% BTW). Bestelle kan via ons formuliertje.

 

 



 
Zeuws overze (1740)

 

Marco Evenhuis

 

 

Een minder fraoi kapittel uut de Zeuwse geschiedenis is de slaeven andel waer a ons voorgeslacht vredvee geld mee verdiende. D r waere ok een le klus Zeuwse panters, die a voraol in West-Indi onderden slaeven in dienst aodde. Die slaeven kwaeme van verscheiene Afrikaanse stammen en konde mekaore mae moeilijk verstae. Ze gebruukte daerom woorden van de blanken op de plantage om mee mekaore te praoten. Die woorden wiere op z n bitje op z n Afrikaans uutgesproke en zinnen wiere el primitief opgebouwd. Zukke taelen te creooltaelen. Papiamento en Sranan tongo (Surinaams) bin dae voorbeelden van.

D r waere ok wat creooltaelen die uut t Zeuws voortgekomme bin. De taele van wat a noe de US Virgin Islands bin en drie taeltjes in t stromgebied van de rivieren Berbice (van nae de barbiesjes gae ), Essequibo en Demerary in Guyana, een Zeuwsen basis. Twe daevan, Skepi en Berbice, ore nog aoltied gebruukt, a bin ze op serve nae dod.

Z n bitje rond 1700 wiere d r een berg slaeven op de US Virgin Islands gekerstend deur hernhutters uut Duitsland. Die hernhutters leerde de creooltaele en vertaelden d r biebelteksten in. De slaeven zelf gebruukten de taele op den duur ok om in te schrieven. Een jaer of tiene gelee, is de leste spreker van dat soortje neger-Zeuws  overle.

Ieronder een stikgaeve, oprechte brief uut 1740 van de slaevin Lena (eigendom van Johannes Klaas) an hernhutter-zusters in Duitsland. Me de spellienge angepast an de uutspraek.

 

 

De groetnis an alle de Zusters,

 

Mie was een erm verloren mensch. Noe, mie kom vin die Eiland zijn bloed. Die bloed kom wasch mie art. Mie was zo lang tied vor oor de Eere zijn woord, mar mie nie vraag na die. Mar toen mie kom voel de Eiland zien kracht na mie art, da mie kriesch na Em vor pardon-pardon. En zo mie vin die genade kom over mie.

Mie noe nie kan dank de Eiland genoeg, vor daer zien bloed was mie art. Mie gelof vast na die Eiland. Em ang an die out vor mie erm zondaer.

 

Lena van Johannes Klaas,

Sint Thomas, den eesten feber. 1740
 
 

Lies ei over een stuit gekacheld  (1834)

 

J. F. Bosdijk

 

 

In Zeeuwsche Volksalmanaken , jaerboekjes die in de negentiende eeuw stikpopulair waere, stae nog a s wat veraelen in t Zeuws. In de almanak van 1836 (bladzie 172-174) vonde me een mooi stik in t Zuud-Bevelands. t Is een brief die geschreve zou weze deur een boerinne an eur zeune die bie de Zeeuwsche Landelijke Schutterij  dient. Onderan stae medegedeeld door den heer J. F. Bosdijk , dus dat za de schriever w weze. De brief is getkend op den twellefden Juni 1834  op Sraskerke .

 

Ik kan nie begriepe wat er an schilt da je nie schrieft Kees, mae je bewiest er deur da je afestampt weinig om uus dienkt, want al d are  jongers schrieve nog is op zen tied oe ze t zo a stellen; Marien neve ei m ezeit dat zen zeune de tiedienge estierd aa, da je kapot was, maer zo lange as Jet zelfs nie schrieft, gloo k dat t maer leugens bin, want den eenen klist dat en den anderen wee wat aars: ik woau dat de schutters maer afedankt wiere en da je maer tuus kan komme, want de groote daggelden komme noe uut. Je most s an meneer de kapitein vraege of j in de zaedoesttied nie mag overkomme; Ties van de Schoet is ok ier, maer die kon wel vort bluve, want die eit zen anksjes nie veel uutesteke, en k a tegen Wullemiene ezeid, as je nie tuus komt da k dan de boel slecht gaende kan oue, want de jonksjes kunne nog niks verdiene en ze vrete de ooren van m n oote, en je vader is tegenwoordig meest altied an den draoi en zit eele daegen bie Piertje te zupen en briengt gin rooien duit in uus, en as ik gin aer op men tangen aa, dan aa ik of de guus gin goed meer an ons lief: overlest wou n da k men damaste schabe en gevlamde keuzen, platten Iengelsen oed en men beste pluumkant zou verzetten, maer k m in zen aeste evloge dat ie wel veertien daegen een blaauwe smoel zal en noe zal n zen klissen wel van de kasse oue; maer noe eit n zen emstknoppen, broekstikken en gispen verzopen en eit Wullemiene edreigd om der beugeltasse en puntschee te verkoopen, en as n dat doet dan is t misje wel om te sturven en k gin duit om de kaerne en de gelte dien an stikken is, te laete maeken.

Lies ei over een stuit gekacheld en dat kachel en een verke of twee, za k tot centen maeke want zoo kan k et nie uutoue; -ik ontziee da k de guus een stute sniee, en ze kunne toch ok altied der maege mit gin pataten opproppen. Wullemiene eit alle jaer nog, zoo as je weet, nae de Krunigse mart ewist, maer van t jaer kan dat nie lokke, want zeit dat er nog al een duit anankt, om zo n kurve mit krentebrood, dikke koke, amme, drooge vis en kaes klaer te maeken: noe is d r vrier Klaois kwaed en eit n zaeterdagnacht nie wizze vriee en een zondag nie wizze tusswachten, en noe k ezeid dat as n zokke streken opankt; dat Wullemiene m dan de deure maer mot geve- en dan kan n mooi een uul vange; noe schei ik er uut mit schrieve, want je weet noe oe of de zaeken in menkare zitte, en ik wou da je mae gauw tuus kwam: je puupuus leit nog altied op d eige plekke daer je t eleid eit, achter de baksjes en schutteltjes op de vooie in de keete: de kleien Jaep eit gister in de ulve elege, omdat ie pujen wou vangel en ik piene in men oote, zoo stout bin de guus.-

Noe Kees, de groetenis ee, van je vander, en van je zuster Kea, die leit weer in t bedde van de zeune van de smid, en van Kaatje moeie en wees verder gegroet van je moeder

 

Pernelle
 
 
 

t Tiedperk Kousemaeker (1965-1990)

 

 

En dan was t r Kousemaker, nee Kousemaker zas n zelf dikkels schreef. Een imposante figuur, die mee vee leven t Zeuwse streektaelwreldje z tussen 1965 en 1990 aol-an s flienk op z n kop zette. In t Zeeuws Archief bewaere ze bievobbeld een le map vol mee kwaoie brieven tussen um en de Zeeuwsche Vereeniging voor Dialectonderzoek over spellienge. Ie werkte an een algemen bruukbaere Zeuwse spellienge, de Vernige  was dae tegen.

Op een gegee moment besloot Jan Kousemaeker (1910-1991) gedeeltes uut den Biebel in t Zeuws te vertaelen. Toen a dae diengen van gepubliceerd wiere in de PZC, regende t reacties. Sommige mensen vonde t prachtig: z zuver, direct en van ele dichte bie aodde ze de woorden uut den Boek nog nooit g ore. Aoren vonde t nie kunne: Zeuws is nie netjes genoeg.

De Zuud-Bevelander goeng stug deur en liet een prachtige staepel uutgaeven achter. Een staepel waer a me vo de lezers van Noe ier en daer een fragmentje uutgekozen . t Ele bestje  lees je nog mae s van de bieb. Me Kousemaekers spellienge laete stae, da ka je begriepe.

 

 

 

Dat kappetaal om z n zeune Agestien in dat gesticht te koopen, most r netuurlijk komme, dat begriep je. Dat liet dien Bouwen nie los. En dae ei n krom voe elege, en voe gebuffeld en geslaafd. Vrd.

Zunig, tot op t vrekkige of.

Tebak gebruukten ie nie, alleene uut spaerzaem eid. Suker in d r koffie of thee? Net nie! Alleene s Zondags. n Babbelaer...? Je mot t nie gloove, weet je. Afijn, gin pupermentje!

Bouwen smaerden zelf t brd. Krupvet of stroopvet. En achteruut smaere, weet je. De krumels spetterden tegen de zolderbalken, bie wieze van spreken. Je zou nog gloove dat z n scheuteltje vet s Zitterdags nog voller zou weze dan s Maendags, van aol de krummels die t n d r regelmaetig biestreek.

Ie gebruukten misschien d n elft van t stooksel van n ander. Je m rekeken, n vrouw was t r nie over de vloer, dus overdag oefden ze nie te stoken.

Brd bakten ze netuurlijk van d r eigen terve, petaoten wazze d r bie de vleet. Melk van d r eigen geiten. Kernienen en een vrke ao ze ok, vanzls. Geld gavve ze oegenaemd nie uut.

Mae biekant iedere weke gieng Bouwen nae t posketoortje om wat op z n boekje te doen. Dat kappetaal most r komme.

Dien Bouwen was vrd schappelijk. Nersten dee n tied voe. Nog nie om een kommetje te drienken. Laeter ae k dien Agestien koffie zie drienke, -z gemn gloeiend t kost t nie weze, of ie slurpten t z op. Dee d r gewoon gin tied voe om t in z n scheuteltje te gieten of te blaezen, of te wachten tot t n bitje kouwer was. Je mot t nie gloove, weet je. Kokend gieng t nae binnen. Da de mensen w zeie: gestien, jongen, je verbrandt je slokdrm .

Dat ao die jongen gewoon van z n vaoder eleerd. Voe koffie-drienke was t er gin tied en daemee uut. Sebiet mae wee an t werk. Opschiete is de booschap.

Jan Kousemaker, Dien raoren Agestien, Middelburg 1967, p. 14-15

 

 

Jewannes zetten z n kruwaegen neer en ie stoeng kieken zoo varre as n kieke kon. En dat is n ende. Glf dat vrie. De weg kroenkelden en draoiden op n onmeugelijke meniere. Ier en daer lag n oeve onder de snuw en gien d r rk op uut de schouwe.

Mae gin mens.

Bonte kraoien, n eele kro.

Van Job Art oorn liepe d r een kopel schaepen een smoelvol gos te vreten in de snuw.

Ier en gunter en overal snuw - een zwarten damstaek, n paeltje, n rijtje paeltjes voe prikkeldraed. Errebeiers uusjes korte bie d oeven. Naekende takken van kaele boomen die dae rond stoenge. Gin levende zieele te bekennen. Gin God of goed mens...

Jewannes was in z n kruwaegen gae stae. Ielp ok a nie.

Zie je niks? , vroeg de Vader.

Gin steek te bekennen , zei Jewannes.

Wat doe me? , vroeg de Vader.

Wat ku me anders doe dan vadder gae? , zei Jewannes.

Jan Kousemaker, Dien raoren Agestien, Middelburg 1967, p. 75-76

 

Reinaerd ei Bruun de Beer lillijk te pakken: Bruun zit mee z n snuut vast in een nist bien:

Bruun merkten aolles, was n dan nie vrie

En l die troep kwam almae korter bie

Ie docht: Wacht noe nog even

Da kost me dat m n bere-leven...

Daevoe gaf n n paer arde snokken

Om z n kop d ruut te trokken.

Mae oejemiene ... om glad vrie te raeken

Scheurden ie de vellen van z n kaeken.

t Bloed strmden as uut n gote

Over l z n gevilde bere-tote.

Z n lienkerore bleef an n splinter ange

Z n tw pooten zatte nog gevange.

Gosternokke! - wat brulden toen dien beer.

Mae ja, t dee ok z ieslik zeer.

En werentig: t lukten mie vee snokken

Aollebei z n klauwen d ruut te trokken.

Lieve meinsen ... Nee, dat was gin fst,

Nooit maekten God z n lillijk bst

Mie z n pooten zou n nooit m kunne krauwe.

t Vel en z n naegels waere van z n klauwen.

Feitelik kon n amper gae.

Op z n voorpooten kost n ommers glad nie stae.

Over l z n bakkes strmden t bloed

En daevoe zag n ok nie goed

Want mie moeite kost n onderscheie

Wie dae aollegaere kwaeme deur de weie

An ulder schreeuwen kost je oore

Da ze n graag woue vermore

Lamfroid st - de pestoor, -Julok,

Grt en klein, mie knuppel of mie stok.

El de perochie, ouwe zoo goed as jonge

Aolles kwam d r an gespronge

Mereeja Bielo, n wuufje zonder tanden,

Kwam mie n poker in d r anden.

 

Zoo gaet dat; -zoo is t overal!

Krieg je n kwaeje naem of ongeval,

Je mot de roddel en de slaegen

Van Jan Boezeroen ok nog verdraege.

Jan Kousemaker, Den Vos Reinaerd uut den middeleeuwsen tekst beriemd verzeeuwst, Middelburg 1981, p. 29-30.

 

 

Psalm 73: 1-12

'Oe goed is God voe de oprechten.

'Oe goed voe die, die zuver bin van 'arte !

 

M'n voeten waere bienae uut'eslierd,

't schilden niks of 'k was gevalle,

want grtspraeke van zondaers

maekten mien in m'n 'arte jeloers:

ik zag 'oe ze verkoevereerden.

Voe ulder binne d'r gin belemmeriengen;

ze blienke van gezond'eid,

rechte binne ze van lief en leen;

de moelast die oons overkomt

slaet nie boven ulder 'd saemen,

't gemartel van gewone meinsen

gaet an ulder ziele verbie.

Mot je zie 'oe ze d'r eigen optuge:

mie verwaend'eid of 't 'n stel kraelen is;

mie macht asof ze in 't nieuwe gestoke bin.

D'r oogen glienstere boven d'r vette kaeken;

d'r geest wordt an'edreve deur opschepperie.

Kwaed wille ze bedrieve en d'r eigen

verheffe boven 'n ar mie d'r grte laere

die j'overaol 'oort,

wat ze voe kwaed vertelle gelft iedereen.

D'r vuulpraot gaet tot boven kerken en torens;

d'r kwaeie toenge raest over d'aerde.

Zdat oons volk d'r voorbeeld volgt

en meent dat 'r niks valt te verleggen

op aol 't gene dat ze grs ten beste geve,

ok nog nie as ze treiterend vraege:

'Nou, wat weet God dan eigelik w ?

den Alder 'Oogsten laet z'n eigen nie

gelege ligge an aerdse diengen.

Daer eit 'n glad gin weet van.'

Z kun je de doerakken geregeld 'oore

en reken mae dat 't ze nog goedgaet ok,

de schoften maeke winste op winste