Valved Diatonic Mondharmonica

Met een "Valved Diatonic" mondharmonica is het op een eenvoudige manier mogelijk om flink wat 'halve tonen' te spelen: de zwarte toetsen op een piano of keyboard dus. Daarnaast worden andere 'missing notes' aangevuld.

'Rechte noten'

Als je een 'standaard diatonische mondharmonica' koopt, heb je een (in C) de volgende indeling op de mondharmonica van de tonen:

Blazen (+)

C

E

G

C

E

G

C

E

G

C

Opening

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Zuigen (-)

D

G

B

D

F

A

B

D

F

A

Als je een notenbalk neemt met de 'normale' indeling (zoals in Nederland gebruikt wordt), heb je de volgende tonen nodig: C, D, E, F, G, A, B, C, D, E, F, G, A, B, C, D, E, F, G, A, B etc... En, in veel stukken ook nog eens halve tonen zoals de Fis en de Gis (een halve toon hoger, zwarte toetsen van een piano).

Wat je mist voor de hele tonen zijn dus al (schuin gedrukt): F, A, B en alle halve tonen. Nu heb je voor de mondharmonica in totaal 12 exemplaren nodig om alle soorten te hebben en zo kan je zonder het zogenaamd 'buigen' al de meeste tonen vinden. Maar: je moet dan wel telkens van instrument wisselen als je een iets minder eenvoudig stukje muziek wilt kunnen spelen. En: dan mis je nog een aantal 'belangrijke' noten zoals de Fis (F#) en Cis (C#)

Je zou denken: wat wil je ook anders; je hebt 10 gaatjes en je wilt daarop meer dan 20 tonen kunnen spelen?

Een andere indeling zou kunnen, maar we hebben ook accoorden met 3 tonen tegelijk (bijv. C, E en G tegelijk geblazen) en... dat lukt alleen als de noten 'naast elkaar' zitten op dezelfde hoogte en op dezelfde manier gespeeld worden. Vandaar dat een aantal tonen ook op blazen en op zuigen naast elkaar zitten. Is je al opgevallen dat bij de C-harmonica de bovenste rij (blazen) telkens herhaald CEG is?

'Gebogen noten' - 'Bending'

Als je gaat spelen op een mondharmonica zonder veel ervaring zal je af en toe een 'scheve toon' spelen. Dit is per-ongeluk 'buigen' van de toon, waarmee je 'vals speelt'. Het bewust aanleren van het buigen van tonen om de missende tonen toch te kunnen spelen op een mondharmonica wordt 'buigen', in het Engels 'bending' genoemd.

Door de mondholte op een andere manier te vormen kan je dat tijdens het zuigend spelen doen. Je kan het ook blazend doen, dan wordt het 'overblowing' genoemd. In combinatie met de vorm van je mond worden de tonen omgevormd zodat er al veel meer tonen mogelijk zijn op hetzelfde instrument.

Nog steeds in 'C': de mogelijkheden van buigen en overblowing

Hele

Bb

Halve

Eb

Ab

C

Eb

F#

Bb

Eb

F#

(B)

Blazen (+)

C

E

G

C

E

G

C

E

G

C

Opening

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Zuigen (-)

D

G

B

D

F

A

B

D

F

A

Eerste

C#

F#

Bb

C#

Ab

C#

F

Ab

C#

Tweede

(F)

A

Derde

(Ab)

Op dezelfde gaatjes zitten op dezelfde plaatsen de mogelijkheden van buigen en overblazen bij de andere mondharmonica's.
Nu is het dus eenvoudiger om op 'volle schaal' te kunnen gaan spelen. Maar nog steeds mis je belangrijke tonen voor veel liedjes. Daarnaast zitten ze niet altijd op de logische plaats en kost het veel moeite om ze aan te leren. De eerste buiging lukt vaak nog wel, maar veel moeilijker wordt het om de 2e buiging of de derde en zeker de overgeblazen tonen te creeren. Laat staan voor een iets langere tijd!

Het gebruiken van buigingen in de tonen bij een 'normale diatonic' kost meer lucht dan gewoon blazen en zuigen zonder te buigen van de noten. Het zorgt voor de speciale klank die een mondharmonica geeft!

 

Valved Diatonic - Diatonische Mondharmonica met 'ventieltjes'

Door het plaatsen van een aantal 'ventieltjes' in en op de gaatjes waar de trillende plaatjes zijn bevestigd, wordt een 'valved diatonic' gemaakt van een 'normale diatonic'. Dit gebeurt met z.g. 'windsavers': je hebt ook nog eens minder lucht nodig om een toon te maken met hetzelfde instrument.

Wat gebeurt er?

Als je op een normale mondharmonica blaast op gaatje 2 bijvoorbeeld, dan gaat er een deel van de lucht door de onderkant en door de bovenkant van de mondharmonica, maar enkel bij het 'blaastongetje' zal er een toon gemaakt worden. Doordat er een ventieltje geplaatst is bij het zuig-gaatje, zal bij blazen het zuigende gaatje afgesloten worden en bij zuigen het blazende ventieltje afgesloten worden. Hiermee kan alleen het andere rietje in trilling gebracht worden en evt. buigen. Omdat niet alle gaatjes afgesloten worden, maar alleen de zuigende gaatjes 1-6 en de blazende gaatjes 7-10, ontstaat het volgende patroon van mogelijkheden (C-harp);

anderhalve

(A)

Hele

(Bb)

(D)

F

(Bb)

(D)

(F)

Bb

Halve

B

Eb

F#

B

Eb

F#

Eb

F#

B

Blazen (+)

C

E

G

C

E

G

C

E

G

C

Opening

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Zuigen (-)

D

G

B

D

F

A

B

D

F

A

Halve

C#

F#

Bb

C#

Ab

Bb

C#

E

Ab

Hele

F

A

(A)

(C)

(Eb)

(G)

anderhalve

Ab

De buigingen met haakjes zijn veel moeilijker en zullen door de meeste mensen niet zo snel te maken zijn (veel training!), de andere noten zijn echter veel makkelijker te maken dan met 'normaal buigen' en 'normaal overblazen'.
Zoals je kunt zien, vallen een aantal tonen t.o.v. het buigen weg terwijl er anderen voor in de plaats komen en ook meer tonen mogelijk zijn.

Een heel handige vind ik zelf de Fis: deze zit nu op een logische plek, is relatief makkelijk te maken en de E blijft gewoon op z'n plek zitten.

Bij de tonen met ventieltjes zie je dat de toon telkens een halve toon verschuift: eentje lager bij 'blazen' en e 'zuigen' . Ik ga overigens ook nu weer uit van een mondharmonica die 'Richter' gestemd is. Bij de 'één' is het ook mogelijk om beide gaatjes te valven met als gevolg dat je nog een toon extra kan maken: de A komt er dan zelfs bij na wat oefenen.

Door te 'full valven' Kan je na wat oefenen vrijwel een volledige toonladder spelen op 1 enkel gaatje met buigen...

Zoals je kunt zien, is het met deze diatonische mondharmonica mogelijk om heel wat noten te spelen:

Bb,B,C,C#, D, D# (is zelfde als Eb), E, G, F#, F, G, Gis (= Ab), A, Bb, B, C, C#, D, Eb, E, F, F#, G, Ab, A, Bb, C, C#, D, Eb, E, F, F#, G, Ab, A, Bb, B, C

Met andere woorden: alle witte en zwarte toetsen van een klavier kun je terugvinden op een gevalvede mondharmonica met maar 10 gaatjes!! Een aantal van deze tonen zijn zowel met 'traditoneel buigen' als met blazen te bereiken dus kan je nog kiezen welke toon (hij klinkt anders!) je wilt spelen en wanneer je adem wilt halen.

Overigens: als je meer extra ventieltjes plaatst aan de buitenkant van de mondharmonica, dan heeft dat alleen maar negatieve effecten op het spelen; het buigen wordt dan moeilijker dan niet onmogelijk van bepaalde noten.

Voor- en Nadelen

Welke voor- en nadelen heeft het 'valven' van een valved diatonic nu eigenlijk ten opzichte van een standaard diatonic?

Voordelen	Nadelen
Weinig lucht nodig om te spelen - lang vol te houden	Relatief snel een andere toon te spelen of 'te muten' door teveel lucht.
Mooie, heldere klanken	Minder 'bluesy' klank, zeker bij de 'hoofdnoten'
Volledige toonladder snel voorhanden, eenvoudig te leren	Complexer instrument

Vergelijk met een Hohner-Slide-Harp

Een slide-harp van Hohner heeft in feite een combinatie van een chromatische mondharmonica (je kan de tonen veranderen met het indrukken van een knopje) en een normale valved diatonische (10-gats) mondharmonica. De 'windsavers' hebben dezelfde positie en effect als een zelf-omgebouwde diatonische mondharmonica en op de 'extreme bender'. Voor zover ik heb kunnen vinden is de slide-harp het enige in de handel te krijgen standaard instrument met deze mogelijkheden.

De Slide-Harp heeft ook de mogelijkheden om te buigen en te 'overblazen' al zal het meer moeite kosten daar dit instrument uit zichzelf al een wat 'steviger klank' heeft. Met de ventieltjes ('windsafers') is het echter heel goed mogelijk om zeker de eerste buiging te halen.

Voordelen van slide-harp t.o.v. standaard valved diatonic	Nadelen
Schuif geeft 'echte' halve tonen, andere tonen zijn te buigen	Prijs: is 6-10 keer zo duur als zelf-omgebouwde valved diatonic
Veel meer tonen haalbaar door te buigen in combinatie met slide.	Zwaarder en groter
Luider en helderder	Moeilijker met 1 hand te spelen vanwege slide
Sneller aan te leren, direct te koop	Buigen is moeilijker aan te leren
Veel accoorden te maken met de slide en halve tonen	Niet veel zelf aan te passen
	Alleen in C-C# en niet in andere tonen

Er zijn ook andere diatonische mondharmonica's met een 'slide', maar deze hebben uit zichzelf geen ventielen en moeten dus alsnog omgebouwd worden om deze buigtechniek te kunnen gebruiken. Veel hiervan hebben nageltjes en geen schroefjes en zijn dus ook niet zo eenvoudig aan te passen. Ik moet me hierbij overigens wel verder orienteren op de informatie die ik heb kunnen vinden op het internet over dergelijke harmonica's.

Ventieltjes plaatsen - ombouwen

Het zelf ombouwen van een mondharmonica naar een 'valved harp' is op zich niet zo heel moeilijk maar kost wel wat geduld, precisiewerk en tijd.

Als je dat wilt, kan ik dat evt. doen voor je tegen een kleine vergoeding.

Omdat het best wel een complexe aangelegenheid is, heb ik het op een aparte pagina gezet: ombouwen

Als je meer ventieltjes plaatst dan wat aangegeven wordt, wordt het spelen wat anders en ontstaan er niet meer tonen. Een uitzondering kan gemaakt worden voor de '1'. Als je die "dubbel valved" ontstaat met weinig lucht al een gebogen toon.

Een gedeeltelijk 'valven' is ook mogelijk natuurlijk, bijvoorbeeld alleen daar waar er een F# ontstaat: de meest gemiste noot op een standaard-diatonic in C.

Links en meer info

Hieronder een aantal links op het internet die ik gevonden heb over dit aangepaste instrument.

http://www.brendan-power.com/	Brendan Power noemt dit ombouwen 'half-valved'. Eigenlijk logisch daar je met de standaard-diatonic niet alle mogelijke ventieltjes gaat plaatsen.
	Zijn hoofdpagina met veel mondharmonica-informatie. Allemaal in Engels natuurlijk. Ook veel interessante links!
http://www.rootsworld.com/freereed/2000/power2.html	Een zeer duidelijke en uitgebreide uitleg van hem over de verschillende mogelijkheden van de blues-harp en de mondharmonica. Overigens is rootsworld.com zelf ook een hele interesante pagina.
http://www.harpingmidi.com/	Handleiding in spelen met de mondharmonica... zeer compleet!

 

 

 

 

{}