De volgende informatie over Kombucha / kobuchathee heb ik in een paar uur 'surfen' van het internet geplukt (zie de verwijzingen naar de sites).

Ik kan geen zekerheid geven over de waarde van de inhoud van deze sites, maar sommige details worden in het andere verhaal tegengesproken. Veel informatie zal mondeling zijn doorgegeven.


Elvin Haak (18 juli 2001)



Benefits of Kombucha List

*Information provided is for informational purposes only and is not meant
to be a substitute for professional medical advice. It is our belief that
Kombucha does not "cure" anything, rather it seems to help the body to heal
itself. This information is obtained from our own personal experience and
testimonials of people world-wide who have used Kombucha. No one person
will experience all of these benefits and no one substance is right for
everyone. No specific outcome is predicted in any particular case.
1. Great beverage
2. Sense of well-being
3. Helps to relieve congestion in airways
4. Thicker hair
5. Energy boost
6. Straightened my hair out
7. KT is very effective on all types of arthritis. Helps control joint
pain and helps with the deformed joints of rheumatoid arthritis.
7a. Helps repair the cartilage damaged in osteo arthritis, (if there is any
present to build on).
7b. Helps Gout, (crystal arthritis), breaks down the crystals removing pain
and sensitivity.
8. Great conversation piece
9. Licked Calcifying tendonitis
10. Helps with asthma and "hay-fever"
11. Has brought me into contact with some very caring people.
12. stress buster
13. very calming
14. Increase sex drive
15. Regulates Intestines.
16. Cured Candida Albicans, or (yeast infection) Overgrowth.
17. Aides digestion, prevents acid reflux
18. Addictive taste.
19. Eliminates or reduces heat rash.
20. Improved circulation/controlled venous stasis in shins
21. Clears and Improves skin
22. Makes a good hair rinse
23. Redundant 'Momma's" (Kombucha Colonies) make good brass cleaners
24. Helped take the "scales" from a friends Skin disorder
25. Makes a wonderful, soothing foot soak.
26. Shrinking large fatty tumor.
27. Flattening and fading old age carotene patches on the face.
28. Stops severe menstrual cramps
29. Makes a wonderful facial.
30. Made me much more mobile with my gout.
31. Oncoming headlights do not bother me as much.
32. Reduces / stabilizes blood pressure.
33. Prevents and helps heal bladder infections
34. Eases carpal tunnel syndrome
35. Heals boils and staph infections on skin.
36. Prevents oral canker sores
37. Prevents eczema and controls psoriasis
38. Household Cleaner: cuts grease, cleans stoves, bathroom tiles, windows,
39. Hair and nails grow faster
40. I can see the pupils of my eyes again without glasses.
41. More energy
42. Clears nail fungus and athlete's foot
43. Improves the sense of well being for people with liver Cancer
44. Helps an older woman feel and look younger
45. Helps Arthritis sufferers
46. Cleanses toxins from the system
47. Soothes burns and sunburn
48. Takes the sting and swelling away from Bee Stings
49. Good underarm deodorant
50. For some people; eliminates desire for alcohol, & helping to relax
51. Smashes flu and colds
52. Significant progress healing chapped lips from topical application of KT
53. Kombucha Colony makes a great poultice
54. Removes rust
55. Restores natural hair color, including eyebrows, for some people
56. Improved eyesight and eliminated "floaters"
57. Insect repellent, mosquitos and fleas
58. Smoothes out Cellulite
59. Kombucha Colonies can be used as bandages
60. Eliminates warts
61. Very good for some people with AIDS/HIV+
62. Improved flexibility
63. Eliminates moles and age spots
64. Dried Kombucha Colonies make great "chew toys" for animals
65. Rejuvenating effect
66. Use Kombucha Colonies as washcloths- good for your skin
67. Menopause problems disappeared: night sweats, bloating stomach, mood
68. Kombucha Colonies blended with KT and sugar make great Kombucha puree
69. I have noticed that Kombucha makes me feel brighter in myself
70. Kombucha gives long life and a merry heart!
71. Relieves Anxiety
72. Takes away constipation and hemorrhoids
73. Normalizes sleep patterns
74. Takes away aches and pains
75. Great morning stimulant (no need for coffee)
76. Cuts need for some medications in 1/2
77. Reduces or eliminates allergic symptoms
78. Athletes strength, stamina and recovery is much improved.
79. Fibroids less painful
80. People begin taking responsibility for their own health.
81. Removed scar tissue
82. Helped several people with digestive problems; Crohn's Disease and
ulcerative colitis
83. Kombucha helps some with muscle aches and chronic fatigue
84. Sounder Sleep
85. Clears mucus from Bronchial passages
86. Helps with bee and jellyfish stings
87. Helps resolve some prostrate problems and difficulty with urination
88. The colony used on third degree burns forms a protective covering and
greatly speeds healing and helps control pain.
89. Colonies kept in the refrigerator can be used on any burn
immediately. Instantly takes pain out of the burned area and limits the
area of the burn.
90. Help for Hammer Toes and Bunions
91. Reverses the aging process.
92. Helped keep my immune system strong
93. Prevented chronic fatigue syndrome outbreaks

Kombucha, like Love,

" Makes those young,
"Whom age doth chill,
"And whom it finds young,
"Keeps young still."



Wat is kombucha

Alhoewel de kombucha vaak wordt omschreven als

een zwam is het eigenlijk een symbiotische cultuur

van gistcellen en bacteriën (theeschimmel). Met een

startcultuur wordt bedoeld: een theezwam die leeft

in een minimale hoeveelheid startthee. Dat is reeds

gefermenteerde thee. De cultuur reproduceert

zichzelf, dat wil zeggen: de (nieuwe) kombucha

baby ontwikkelt zich na verloop van tijd als een

nieuwe oppervlaktelaag boven de startcultuur

("moeder") die zich onderin de kweekpot bevindt.

Met de kombucha baby (of "moeder") kan weer een

nieuwe kweek of brouwsel worden gemaakt. Als je

een zwam of baby hebt, is de theezwamdrank vrij

gemakkelijk te bereiden. De thee maak je door de

zwam of baby in een oplossing van thee en suiker te

laten gisten of fermenteren gedurende een

tijdsperiode van 8 tot 15 dagen. Hieraan voeg je een

minimale hoeveelheid startvloeistof (=

gefermenteerde thee) toe of appelazijn als

alternatief. Dit is nodig voor het aanzuren van de

drank. Hierdoor krijgen andere, schadelijke

micro-organismen, die niet eigen zijn aan de

cultuur, geen kans om te overleven. De suiker is de

voedingsbodem voor de gistcellen en andere

micro-organismen in de cultuur. De gistcellen zetten

de suiker en thee om in enzymen die belangrijk zijn

voor het lichaam. De thee zorgt voor stikstof, purine

en mineralen als noodzakelijke voedingsstoffen.

Zwarte thee bevat meer stikstof en purine dan

groene thee (ongefermenteerd) en geeft een

zachter aroma. Frambozen- of bessenthee geeft een

rozige cultuur. De cultures, die eruit zien als een

soort pannekoek, kunnen zodoende heel erg

verschillen in dikte, transparantie of kleur (beige,

grijs, perzik) mede afhankelijk van

omgevingstemperatuur tijdens het gistingsproces,

hoeveelheid en soort suiker, gebruikte thee. De

metabolische bijprodukten van het proces, via de

thee en de suiker, bevatten gluconische en glucuron

zuren, het D-melkzuur (+), azijnzuur, koolzuur en

de vitamines B1, B2, B3, B6, B12, foliumzuur en

diverse enzymen. Mede daarom staat de

kombuchadrank bekend om zijn ontgiftende,

anti-bacteriële en immuunversterkende werking.

Een gemiddeld brouwsel bevat tussen de 0,5 % en

1% alcohol. Langer laten gisten betekent een

grotere mate van omzetting van de suiker in

heilzame bijprodukten. Te veel suiker geeft meer

alcohol en een snel verzurende thee.



  • The Kombucha culture (the ferment)

  • Approximately 70 - 100 g (2 - 3 oz ) of refined white sugar per litre (about one quart) of water

  • 2 teaspoons black or green tea per litre (about one quart) of water

Utensils and materials

  • One 2 - 4 litres (2 - 4 quarts) pot to boil water

  • One 2 - 4 litres (2 - 4 quarts) glass or porcelain jar

  • A rubber band

  • A linen/cotton handkerchief or a paper tissue

  • Bottles

In US measurement it is mostly used this basic recipe: Make tea using 5 black or green tea bags, 1 cup of white sugar, and 3 quarts of water.

Procedure for the preparation of Kombucha

It's best if you begin first with two litres (2 quarts). When your Kombucha culture has grown big enough and has reproduced itself, you can produce larger quantities of the beverage.

1. - Make tea in the ordinary way. Per litre (quart ) of water, infuse 2 teaspoonfuls (about 5 g = 0.2 oz) of black or green tea in freshly boiled water. You may also use tea bags. Let the tea leaves "soak" for 15 minutes. Green tea comes from the same plant as black tea and is distinguished from it principally by the way it is processed: it is not fermented. Japanese doctors found out that green tea prevents cancer growth. I would suggest to use green tea for the Kombucha beverage. If you don't want to use black or green tea you can also use herbal teas.

2. - Strain off the tea leaves through a sieve, or remove the tea bags from the water, as the case
may be.

3. - Add about 70 - 100 g (2 - 3 oz) of white sugar per litre (quart) of water into the filtered infusion before it has cooled. Stir the tea so that the sugar dissolves totally. 1 tablespoon of sugar is
about 20 g (0.7 oz).

4. - Let the sugared tea cool down to a temperature not higher than 20° - 25° Centigrade = about 68° - 77° Fahrenheit (lukewarm). The culture dies when it has been placed in a hot nutrient solution.

Put into the container5. - When the tea has cooled to room temperature, pour the solution into a glass, china, glazed earthenware or stainless steel container. Glass is best. Metal containers of other types than stainless steel are unsatisfactory and should never be used because the acids formed may react with the metal. You could also use a high-grade synthetic material of the polylefine group, e.g. polyethylene (PE) or polypropylene. Wine or cider is also kept in containers made of this food-grade material. However, you should avoid containers made of polyvinylchloride (PVC) or polystyrene.

6. - If you prepare your first Kombucha drink, add the liquid that you got with the culture. On all later batches, always keep enough Kombucha drink to add about one tenth (10%) of the quantity to your new batch as a "starter liquid".

7. - Place the live Kombucha culture in the liquid.

7th day8. - Cover the mouth of the fermentation container with a tightly woven fabric, a tea towel, paper towel or similar light cloth to keep out fruit flies, dust, plant spores and other pollutants. Tie it down with a large rubber band to ensure that fruit flies can't get in. The cloth must be porous enough to allow air to circulate so the culture can breathe, but not so porous that tiny fruit flies can get in to lay their eggs.

9. - The fermentation should proceed for 8 - 12 days, depending on the temperature. The higher the room temperature, the faster the fermentation. The period of 8 - 12 days is given merely as a guide.

The Kombucha culture needs a warm and quiet place and should on no account be moved. The temperature of the tea should not fall below 68°F (= 20° Centigrade) and not rise above 86°F (=30° Centigrade). The ideal temperature is about 74°F - 80°F (=23° - 27° C). Light is not necessary. The culture also works in darkness. The culture may be damaged by exposure to bright sunlight. Half shade is better.

      An ideal device for fermenting your Kombucha:
       Kombucha Heating Trays (click for more information)

During the process of fermentation the sugar is broken down by the yeast and converted into a gas (CO2) and various organic acids and other compounds. It is the combination of these processes which gives the Kombucha beverage its characteristic flavor.

The infusion is at first sweet but this sweetness disappears as the sugar is broken down. At the same time an acid flavor begins to develop as a result of the activities of the bacterium, so there is a transition from sweetness to sourness. If a slightly sweet drink is preferred, the fermentation has to be stopped earlier. For a dry or slightly acid flavor it has to be continued longer.

Day 810. - When the tea has attained the right acid degree (pH 2,7 - 3,2), depending on individual taste, remove the culture with clean hands. Clean the culture under cold or lukewarm water. Fill new tea into the jar and add the culture immediately. Respect the right temperature of the tea.

Pour the beverage into bottles, which should be filled to the brim. Keep about one tenth (10%) as starter for the next batch. Stopper the bottles securely. I don't think it necessary to strain the fermented beverage through a cloth. A certain amount of sediment is normal. It is due to the growth of yeasts, which produced the gas which aerates the beverage. The yeasts are said to have some desirable positive effects on the human organism.

11. - To find ultimate satisfaction in this drink it should be allowed to mature for a few days (at least 5 days), after having been bottled.

The activity of the bacterium is stopped because the bottling excludes the air, while the yeast continues to work. If the bottles are securely stoppered, the gas produced by the yeast's activities, is unable to escape. Thus an effervescent drink is produced. For this a few days in the bottles is usually sufficient; the Kombucha beverage, however, will keep well for months. Do not worry: The yeast will stop the gas production at a certain point. It is advisable to keep the beverage in a cool place.

Enjoy! Cheerio!12. - The drink has an agreeable taste. It is sparkling, slightly sour and refreshing. One normally drinks three glasses a day, one glass (0.1 litre/quart or more) on an empty stomach in the morning, the second glass after a meal in the course of the day, and the last glass a short time before going to bed. Enjoy!

13. - When you start a new fermentation process, never forget to add to the new tea at least 10 % of the liquid from a cultivation which has already fermented.

Some recipes in the USA call for one cup. What size does this mean? The standard measuring cup used in recipes is based on 8 fluid ounces = 1 cup. An alternative metric measure would be 8 ounces = 250 ml. An alternative would be to weigh sugar etc., in that case 8 oz = 226.80 grams.

Important point to be noted

Culture in the glass

Sometimes the culture floats on the surface, sometimes it sinks to the bottom of the liquid. Both is OK. When the culture sinks to the bottom a new culture (a baby-culture) will begin to grow on the surface of the tea. For more details see Part IX of my Kombucha-book. The Kombucha culture needs some time to reproduce itself. It begins with a thin and filmy layer. The longer you leave it in peace, the thicker the new culture will grow.

If you have any problems with growing new Kombucha babys (which sometimes occur when it is too cold, e.g. in winter), you may try this: Because the growing of a new culture needs more time you should separate it from the preparation of the beverage that you want to drink. Please allow the new culture on the surface of the liquid 3 to 5 weeks to grow.

Kombucha propagates itselfThe Kombucha culture grows and covers the surface of the tea completely. While growing on the surface of the tea the culture thickens considerably. The thickened culture will be composed of easily separable superimposed layers. The layers can be peeled off one from another and each can be used as independent units for the production of Kombucha beverage. If the culture should sink to the bottom of the vessel, a new culture will form on the surface of the tea.

In this way each culture will continue to propagate itself until it gradually begins to turn a dark brown color. When it is dark and dirty brown discard it and replace it with one of its offspring. Thus this unique culture can provide you, your family and your friends with an ongoing supply of Kombucha tea at very low cost.

Pass the Kombucha babies on to your friends.

Three Kombucha culturesTime and again I'm asked the same questions: "Why do you need so much sugar? And why do you have to let the tea brew for 15 minutes, when normally 5 minutes is enough at the most?". These subjects are dealt with in detail later on, so for the moment, simply and briefly:
The nutrient solution has to feed the micro-organisms in the Kombucha culture, not us. We must therefore prepare the nutrient solution according to the requirements of the yeasts principally (the bacteria feed in their turn partly on the nutrient solution itself). The micro-organisms need the sugar in order to become activated. In nutrient solutions with a low concentration of sugar (carbohydrate), correspondingly fewer active substances are released. In lay terms, the sugar is "eaten" by the yeasts.

The tea infusion, on the other hand, serves as a source of nitrogen and promotes the growth of the micro-organisms. So that as much of this nitrogen as possible passes into the nutrient solution, as well as mineral salts, etc., a rather longer time than usual is recommended for brewing the tea. The Russian research scientist Danielova (1959) even went so far as to boil the tea for 3 to 5 minutes, presumably for the same reason.



Het volgende versiag is afkomstig van een man die tussen 1946 en 1954 aan de Lomonossow-universiteit in Moskou en aan de militaire Academie voor geneeskunde in Leningrad medicijnen heeft gestudeerd. Ondertussen is hij naar West-Duitsland geëmigreerd, waar hij nu woont. Naam en adres zijn mij bekend, maar de auteur heeft liever niet dat ze aan de openbaarheid prijsgegeven worden. 1k dank hem hartelijk voor zijn toestemming om dit interessante achtergrondverslag over te nemen.


Na de Tweede Wereldoorlog nam ook in de Sowjet-Unie het aantal gevallen van kanker jaarlijks toe. Begin 1951 besloten de Academie der Wetenschappen van de USSR en het Centrale Onkologische Onderzoeksinstituut in Moskou om, naast andere essentiëele onderzoeksmaatregelen, de statistische gegevens over de frequentie-afwijkingen van het aantal kankergevallen in de afzonderlijke regio's, districten en steden in de USSR te gaan onderzocken.

Daarbij zouden vooral de Ieefgewoonten en milieuomstandigheden van de bevolkingsgroepen in de districten waar bijzonder weinig kanker voorkwam, bestudeerd en getoetst worden.

Op deze manier wilde men - op welhaast criminalistische wijze - nieuwe inzichten verwerven in de pathogenese van kanker en, indien mogelijk, een effectieve therapie ontwikkelen.

In dit opzicht bleken vooral de rayons Ssolikamsk en Beresniki in het district Perm aan de Kama in het oentrale gedeelte van de westelijke Oeral opvallende resultaten op te leveren. Kanker kwam hier nauwelijks voor, alleen bij mensen die van buiten af waren gekomen.

De milieu-omstandigheden waren hier niet veel beter dan inde oude industriegebieden. In de rayons Ssolikamsk en Beresniki was zich een nieuwe industrie fors aan het ontwikkelen. Een industrie die door haar uitstoot veel gevaarlijker was dan de oude industrieën in andere gedeelten van de Sowjet-Unie: kali-, lood-, kwik-, en asbestmijnen en de daarbij behorende gevaarlijke verwerkingsindustrieën.

De bevolkingsdichtheid was weliswaar lager, maar de uitstoot een stuk gevaarlijker. Reeds in die tijd stierven hier de bomen door de vervuiling en ook was er sprake van vissterfte in de Kama.

Er werden twee onderzoeksteams, elk met tien wetenschappelijke medewerkers en de nodige hulpkrachten, naar toe gestuurd. Dr. Molodejew leidde het team in het rayon Ssolikamsk, en Dr. Grigorijew het team in Beresniki.

Bij dit onderzoek gebruikte men zeer langdurige en uitgebreide onderzoekstechnieken, maar die hoeven hier niet uitvoerig beschreven te worden.

Onderzocht werden o.a.: de herkomst van de bevolking, etnische verschillen, woon- en leefomstandigheden, eet-, drink-, arbeids-, en slaapgewoonten, vrijetijdsbesteding, leeftijdsgroep en tal van andere factoren.

Op geen enkel punkt duidden de gegevens van al die factoren, die nog verder waren onderverdeeld, op wezenlijke verschillen met andere bevolkingsgroepen in andere delen van de Sowjet-Unie.

De laboratoriumtechnische metingen van de industrie-emissies en de uitwerkingen ervan op bodem-, en watergesteldheid, op flora en fauna lieten zeer ongunstige resultaten zien.

Als door deze ongunstige resultaten de tegenstelling tot het geringe aantal kankerpatiënten niet nog scherper was afgetekend, dan zou het onderzoek waarschijnlijk al lang zijn gestaakt.

Toch brachten de langdurige onderzoekingen niets van essentieel belang aan het licht. Het viel alleen op dat, ondanks een in verhouding hoge comsumptie van alcohol en nicotine, de arbeidsmoraal wezenlijk beter was dan in andere delen van de USSR. Het ziekteverzuim lag veel lager. Delicten ten gevolge van alcoholgebruik kwamen zelden voor. Ondanks de hoge alcoholconsumptie kwamen er nauwelijks gevallen van dronkenschap voor. Het leek alsof de mensen hier meer alcohol konden verdragen. Aan de arbeids- en produktienormen werd altijd voldaan, ze werden vaak zelfs overschreden. De bevolking was over het algemeen goedgemutst. Voorlopig was er echter geen verklaring te vinden voor al deze verschijnselen. Ook was er weinig kans dat dat in de nabije toekomst zou gebeuren.

Op een warme zomerdag bezocht teamleider dr. Molodejew persoonlijk het huis van een te interviewen gezin. De man en vrouw waren naar hun werk en de kinderen naar de kleuterschool, respectievelijk crèche. Alleen de oude oma, die het huishouden deed, was aanwezig. Dat deed ze nog voor meer familieleden, daarom kon ze niet ook nog op de kleinkinderen letten. De vrouw bood dr. Molodejew een frisdrank aan omdat het zo vreselijk warm was. Hij accepteerde met graagte. Dr. Molodejew kende het drankje niet, maar vond het aangenaam, verfrissend en lekker van smaak. Toen hij vroeg wat voor een drankje het was, vertelde ze hem dat het "theekwas" was.

Dr. Molodejew was verbaasd. Hij kende alleen kwas, die door gisting uit brood was toebereid. Hij vroeg erop door en de oude vrouw vertelde hem dat "theekwas" niet uit brood ontstaat, maar uit zoete thee, die met behulp van de "theezwam" of "theeschimmel" wordt vergist. Toen de oude vrouw merkte, dat dr. M. maar moeizaam begreep wat ze bedoelde, liet ze hem in een klein zijkamertje een stuk of 10 grote aarden potten zien die naast elkaar op planken stonden en met een linnen doek of een stuk neteldoek waren dichtgebonden. Ze knoopte een pot open. Het rook sterk naar gisting. Bovenop dreef groot, rond en plat als een omelet een grijs-bruine gelatineachtige structuur, die er ongeveer als een kwal uitzag. "Niet bepaald smakelijk", vond dr. M. "Maar wel erg gezond, goed verteerbaar en bovendien gratis," antwoordde de vrouw.

Vervolgens beschreef ze dr. M. de produktieprocedure tot in de puntjes. Men vult een aarden pot met 3 tot 5 liter warme zwarte thee (1 theelepel thee op 1 liter water), die men met 100 tot 150 gram suiker per liter heeft gezoet. Als de thee nog slechts handwarm is, legt men er een oude of nieuwe zwam boven op, nadat men er van te voren een kopje theekwas bijgegoten heeft. Daarna wordt de pot met een linnen doek of een stuk neteldoek dichtgebonden. Nadat die zo 10-12 dagen heeft gestaan (er vindt een gistingsproces plaats) bij een temperatuur van de tussen de 20 en de 30° C is de nieuwe theekwas, oftewel "zwamwijn" klaar.

Natuurlijk vermeerdert de zwam zich van tijd tot tijd door een cylindrische dwarssplijting. Maar men kan ook tandradvormige stukjes zwam ter grootte van een muntstuk van 3 of 4 kopeke (zo groot als een gulden) met een scherp mes van de rand van de zwam afsnijden en die in kleine potten (150 ml) op zwarte thee met Komboechadrank (verhouding 1:1), gezoet zoals als eerder aangegeven, zetten. Na drie of vier dagen heeft men dan nieuwe zwammen die men dan in eerste instantie op 2 liter thee met Komboechadrank kan laten inwerken.

De oude vrouw vertelde met stelligheid, dat er waarschijnlijk in het hele rayon Ssolikamsk niet een familie was, die geen "zwamwijn" produceerde en nuttigde. Dat zou al sinds eeuwen zo zijn. Geleerde reizigers zouden hem toentertijd uit China hebben meegebracht. De Chinezen zouden er weer via de Japanners aan gekomen zijn. De geleerden zouden de zwam, waarmee men van theewijn kan maken, aan de tsaar als geschenk hebben aangeboden. De tsaar Wu na enige tijd tot de conclusie zijn gekomen dat hij de "wijn" toch niet zo lekker vond. Hij liet hem onder het volk verspreiden met de mededeling dat nu iedereen uit thee heerlijke wijn kon toebereiden. De kleine man zou dan niet meer zo begerig zijn en dronken werd hij van deze "wijn" ook niet.

Door een ongeveer even zeldaam toeval stuitte ook het team van dr. Grigorijew bij de onderzoekingen in Beresniki op deze voor het overige vrij onbekende theezwam. Langdurig en grondig onderzoek bevestigde, dat in beide rayons nauwelijks een huishouden de "theezwam" niet bezat, de merkwaardige "zwamwijn" niet produceerde en in grote hoeveelheden dronk. Het was een soort goedkope en zeer goed verteerbare volksdrank. Zelfs alcoholisten dronken er voor en na de comsumptie van alcohol rijkelijk van. Het opmerkelijke daarvan was, dat de drinkebroers nauwelijks tekenen van dronkenschap vertoonden, zelfs als ze rijkelijk alcohol geconsumeerd hadden. Delicten en ongelukken onder invloed van alcohol - op de weg of op het werk - kwamen uiterst zelden voor.

De alcohol- en tabakconsumptie lagen in de onderzochte gebieden zelfs hoger dan in andere rayons van de USSR.

Microscope PhotoNu moesten de onderzoeksresultaten wetenschappelijk verwerkt worden. De moeilijkheid daarbij was dat geen enkel lid van de beide teams de wonderbaarlijke "theezwam" met wetenschappelilke precisie kon determineren of definiëren. Maar het Centrale Bacteriologische Instituut van Moskou snel uitkomst bieden. Op basis van kleurenfoto's en monsters werd met zekerheid vastgesteld dat het om de weinig bekende Komboecha ging. De Komboecha zou een Japanse theezwam zijn - ook theeschimmel -, die men zich moet voorstellen als een soort dril uit het Bacterium xylinum met nestvormig erin liggende gistcellen van de soort Saccharomyces. Tot deze symbiose behoren verder: Saccharomyces ludwigii, Saccharomyces apiculatus-typen, Bacterium xylinoides, Bacterium gluconicum, Schizosaccharomyces pombe, Acetobacter ketogenum, Torulasoorten, Pichia fermentans en andere gistsoorten.

Het was ook bekend dat deze Komboecha in enkele gedeelten van de Sowjet-Unie bij de tocbereiding van een appelwijnachtige drank, "theekwas", gebruikt werd.

Veel meer wist ook het Centrale Bacteriologische Instituut in Moskou niet over de Komboecha. Het instituut putte zijn wijsheid vooral uit het handboek van de Duitser W. HENNEBERG: "Handbuch der Gärungsbakteriologie" deel 2 uit 1926.

Maar ook het Duitse handboek wist niets te melden over de biochemische functies van deze symbiose K9MBOECHA. Nu werd het Centrale Biologisch-Biochemische Instituut in Moskou geraadpleegd.

Tegenwoordig weet men dat de zogenaamde "theezwam Komboecha" geen zwam, maar cen korstmos is. De Komboecha is een symbiose- van gisteellen en bacteriën, een membraan van zwamkorstmossen, die zich niet door middel van sporen - zoals de schimmel - - maar door middel van broedknoppen voortplanten. (Opmerking van Günther W. Frank: Met excuses aan de auteur van dit artikel, maar ik kan het er niet mee eens zijn dat de Komboecha wordt ingedeeld bij de korstmossen. Een korstmos is een leefgemeenschap van algen en schimmels en heeft licht als energiebron nodig voor de bij algen typische fotosynthese, waarbij chlorofyl wordt aangemaakt. De Komboecha daarentegen gedijt ook goed in het duister, juist omdat ze geen voor de korstmossen so typische algenkomponent bezit.)

Uitvoerig onderzoek heeft uitgewezen dat de Komboecha naast tal van andere, niet gemakkelijk te definiëren antibiotische stoffen vooral Glucuronzuur, vitamine B1, B2, B3, B6 en B12, alsinede foliumzuur en rechtsdraaiend, dus D-Melkzuur (+) produceert.

Vooral van belang waren hier het Glucuronzuur en het rechtsdraaiende D-Melkzuur (+). Het Glucuronzuur ontstaat in voldoende mate in de gezonde lever en is tot nu toe nauwelijks synthetisch na te bootsen. In de lever bindt het giftstoffen die uit de eigen stofwisseling afkomstig zijn en giftstoffen die van buiten het lichaam komen. Vervolgens worden die via de gal naar de darm en via de nieren naar de urine afgevoerd. Giftstoffen die door het glucuronzuur zijn gebonden, kunnen in de darm en in de urinewegen niet meer geresorbeerd worden. Zodoende heeft het glucuronzuur een zeer belangrijke ontgiftingsfunctie. Het gezonde organisme kan onder normale omstandigheden voldoende glucuronzuur produceren, zodat over het algemeen een voldoende ontgifting gewaarborgd is. Als het leefmilieu en het lichaam echter een overvloed aan gifstoffen bevatten, dan wordt het gevaarlijk.

De steeds zwakker wordende lever kan dan niet meer voldoende glucuronzuur produceren. Een teveel aan gifstoffen in het milieu en in het lichaam is dus bevorderlijk voor het ontstaan van kanker en andere ziekten. Het eigen afweersysteem van het lichaam functioneert niet meer goed.

Bovendien is nog van groot belang dat glucuronzuur in gebonden vorm de bouwsteen van belangrijke polysacchariden, zoals hyaluronzuur (basissubstantie van het bindweefsel), chondroitinesulfaat (basissubstantie van het kraakbeen), mukoitinesulfaat (bouwsteen van het maagslijmvlies en het glasachtig lichaam van het oog) en heparine is.

Daarom is het niet verwonderlijk dat de Komboecha met veel succes ook bij bindweefselaandoeningen, arthrose, artritis, ontstekingen van het maagslijmvlies en aandoeningen van het glasachtig lichaam gebruikt wordt. Ook bij trombose en tromboflebitiden biedt de zwam uitkomst.

De antibiotische component in de Komboecha is het anders uit korstmossen (Lichenes) gewonnen Usninezuur. Dat heeft een sterk antibacteriële werking. Het kan zelfs sommige virussen buiten werking stellen. Usninezuur is een dibenzofuraan-derivaat.

Het D-Melkzuur (+) (rechtsdraaiend) komt in de weefselsubstantie kanker bijna nooit voor. Zolang het in het weefsel de overhand heeft, ontstaat er geen kanker. Interessant is nog dat de pH-waarde bij kankerpatiënten hoger is dan 7,56. Organismen die vrij van kanker zijn (ook de voorstadia ervan) laten een pH-waarde zien die lager ligt dan 7,5. Gebrek aan D-Melkzuur (+) (rechtsdraaiend) in de voeding leidt tot een gebrekkige celdademing, tot suikerafbraak met gisting en tot de vonnmg van D-L-melkzuur in het weefsel. Mengsels van de beide meikzuren (linksdraaiende (-) en rechtsdraaiende (+), dus D- en L-melkzuren) in gelijke hoeveelheden, die elkaars draairichtingen opheffen, heten racematen. Deze racematen zijn gunstig voor het ontstaan van kanker, of maken het ontstaan vaak pas mogelijk.

Een overvloedige inname van rechtsdraaiende, dus D-melkzuren, via de voeding, lichamelijk werk, oefeningen voor de spieren, saunabezoeken enz. maken naast de afscheiding van ballasttoffen ook het vrijkomen van dit melkzuur mogelijk, waarmee ze de pH-waarde van het bloed doen afnemen. Seriemetingen van aderbloed hebben aangetoond, dat de Komboechadrank de pH-waarde duidelijk in de zure richting verschuift.

Dat zou voldoende duidelijk moeten maken waarom wij zoveel belangstelling hebben voor de Komboecha.

Uit uitvoerig urine-onderzoek is gebleken dat zich in de urine van mensen die voor het eerst van hun leven Komboecha hadden gedronken, aanzienlijke hoeveelheden gifstoffen uit met milieu (zoals lood, kwik, benzol, caesium enz.) bevonden. Van te voren was vastgesteld dat zich in de Komboecha geen van die gifstoffen bevond.

Prof. dr. Winogradow, lid van de Academie der Wetenschappen in de USSR, die ook lijfarts was van Stalin, gaf opdracht tot verdere geneeskundige en farmacologische proeven met de Komboecha. Geruchten over een toekomstig wondermiddel tegen kanker drongen door tot het ministerie van Binnenlandse Zaken en tot het hoofd van de Geheime Dienst, L. P Berija, die zich liet rondleiden door de laboratoria van de verschillende onderzoeksinsteilingen die zich nu bezig hielden met de Komboecha. Hij liet zich daar alles heel precies uitleggen.

Toen Berija hoorde hoc men op de Komboecha gestuit was, grapte hij: "Dat lijkt wel op de kriminalistische opsporingsmethoden van onze KGB! De wetenschap kan waarempel nog wat van de KGB leren! Van de KGB leren, betekent echter: leren winnen! - Dat moet ik kameraad Stalin vertellen. Hij heeft me onlangs verweten, dat wij efficiënter, d.w.z. wetenschappelijhker moesten werken." In dit verband kwam ter sprake dat Stalin steeds banger werd dat hij mogelijk kanker zou hebben. Hij zou voortdurende nachtmerries hebben, waarin hij aan kanker stierf. Een wetenschappelijke verhandeling van prof. dr. Petrowskij, leider van het Parapsychologische Instituut in Leningrad, droeg daar nog een steentje aan bij, omdat daarin gesteld werd dat mensen vaak juist aan die ziekten sterven die steeds weer in hun dromen terugkomen. Stalin zou die verhandeling ook hebben gelezen en er door zijn "geloof in de wetenschap" zo door zijn gedeprimeerd dat er actie moest worden ondernomen.

De stand van zaken in aanmerking genomen en omdat Komboecha zeker geen schadelijke neveneffecten heeft, zou men Stalin ter kalmering al voor de ontwikkeling van een farmaceutisch preparaat met het basisprodukt, de Komboechadrank, moeten behandelen. Prof. dr. Winogradow liet de beslissing daarover afhangen van de toestemming van een raad van artsen. Een raad van 12 artsen stemde in de herfst van 1952 met de behandeling in. Berija gaf het groene licht. Hij had echter buiten zijn plaatsvervangers, de KGB-generaals Rjumin en Ignatijew, gerekend. Hun was de zaak ter ore gekomen en ze hadden zich ook laten rondleiden door de laboratoria, en hadden ook geluisterd naar de wetenschappelijke uiteenzettingen. Maar ze waren tot een andere conclusie gekomen.

Rjumin en Ignatijew waren ziekelijk eerzuchtig. Ze streefden er allebei naar om Berija van zijn voetstuk te stoten en zelf minister van binnenlandse zaken en hoofd van de KGB te worden. Aangezien Stalin in die tijd een sterke antipathie tegen joden koesterde, hetgeen voordien nooit het geval was geweest, maaktcn ze misbruik van het feit dat Winogradow en de meeste leden van de raad van lijfartsen joden waren Ze smeedden een uiterst primitief, maar zeer gemeen en effectief plan. Ze meldden Stalin dat Winogradow en zijn "handlangers" zeer gevaarlijke "schimmeizwammen" hadden gekweekt, waaruit ze gifstoffen konden winnen, waarmee ze hem, Stalin, langzaam en ongemerkt, maar absoluut zeker wilden vergiftigen.

Ziekelijk wantrouwig als Stalin was, gaf hij Rjumin en Ignatijew meteen de volmacht - zonder dat Berija ook maar een woord ter verdediging aanvoerde - om Winogradow en zijn collega's te arresteren en een proces voor te bereiden. Deze affaire is onder de naam "Moskous artsenproces" in 1953 bekend geworden.

Winogradow verdween met zijn team van artsen achter de tralies van de Moskouse Lubljanka-gevangenis. Het onderzoek naar de Komboecha was abrupt afgebroken.

De Moskouse rechter-commissaris en de officieren van justitie ontdekten al gauw nieuwe "misdaden", die ze ook in de akte van beschuldiging opflamen: aantasting van het aanzien van de Russische geneeskunde en farmacologie door het teruggrijpen op de voorwetenschappelijke natuurlijke geneesmethoden. Opzettelijk zou men daarmee de Russische wetenschap belachelijk hebben willen maken in de ogen van de wereld. Men kon niet zomaar wetenschappelijk ontwikkelde preparaten door voorwetenschappelijke zogenaamde "natuurprodukten" vervangen, enook nog serieus genomen willen worden. Men zou daarmee alleen achterlijk en belachelijk overkomen.

Winogradow en de andere leden van de "lijfartsenraad" werden weliswaar na Stalins dood gerehabiliteerd, en Berija, Rjumin en Ignatijew vanwege deze praktijken ter dood veroordeeld en geëxecuteerd, maar het onderzoek naar de Komboecha werd voor zover ik weet nooit meer hervat.

De Russische onderzoekscommissies gaven daar de volgende redenen voor op: De Russische wetenschap zou een slaafse navolging en gebruikmaking van natuurlijke processen van de hand wijzen. De denk- en onderzoeksmethoden van de Russische wetenschap zouden zelfstandig, creatief en produktief moeten zijn. Men zou niet zonder meer bij de eenvoudige natuurlijke processen moeten blijven hangen en ze nabootsen. Dit zou een Russische wetenschapper onwaardig zijn. Doel van de Russische geneeskunde zou het moeten zijn, om tot een onomstotelijk vaststaande theorie over de pathogenese van kanker te komen en van daaruit stappen te ondernemen om een effectieve therapie tegen deze ziekte te ontwikkelen. De Russische geneeskunde mocht vooral niet gedegradeerd worden tot een vorm van kwakzalverij, die volledig ten onder ging in een dweepzieke bewondering voor de natuur. De vroegere natuurgeneeskunde was voorwetenschappelijk. Men macht niet weer daarin vervallen.

Men had er echter niets op tegen dat in de ziekenboegen van gevangenissen en werkkampen verder - als het ware onderhands - Komboecha-proeven werden gedaan op gevangenen met kanker. Gelukkig konden die proeven geen kwaad, ze hadden alleen maar een gunstige uitwerking.

Hierover zouden tal van vakboeken geschreven kunnen worden. Als bewijs hoef ik hier alleen maar de boeken van Alexander Solzjenitsyn tenoemen, vaaral "Kankerpaviljoen" en zijn autobiografieën enz.

Daarin beschrijft hij uitvoerig hoe hij in het kamp maagkanker had met uitzaaiingen in de longen, lever en darmen enz. Er was geen hoop meer. Toch genas hij als door een wonder volledig door de theezwam, die op thee van berkebladeren was uitgezet. In "Kankerpaviljoen" vertelt hij dan hoe hij voor een controleonderzaek in een kliniek in Moskau samen met hoge partijfunctionarissen, die ook kanker hebben, een kamer deelt. Zij zouden er hun hele vermogen voor over hebben am aan die "wonderzwam" te kunnen kamen.

ParacelsusDit behoeft enige toelichting: In die gevallen zette men de Komboecha op thee van berkebladeren uit om de urinefunctie te stimuleren.

De door het Glucuronzuur gebonden gifstoffen kunnen zo bijzonder snel en effectief uit het lichaam worden verwijderd. Men mag daarbij echter niet vergeten dat aan de thee-oplossing, waarop de Komboecha wordt uitgezet, altijd een beetje zwarte thee moet worden toegevoegd. Zonder zwarte thee gedijt de Komboecha slecht of helemaal niet.

Het is nauwelijks bekend dat reeds Paracelsus allerlei geneeskrachtige kruiden met de Komboecha vergistte. De aldus vergiste geneeskrachtige kruiden waren zeer effectief.

Ronald and Nancy ReaganIn 1983 werde het voor het eerst bekend dat de Amerikaanse president Ronald Reagan kanker had. Regelmatig hoorde men dan steeds weer over nieuwe uitzaaiingcn, die uit zijn darmen, zijn blaas, zijn neus moesten worden verwijderd. Er werd een begin gemaakt met chemotherapie, maar dat bereidde hem veel problemen. Er volgden nog meer metastasen. Beroemde artsen uit de Verenigde Staten herinnerden zich toen de therapeutische adviezen voor de behandeling van kanker in de autobiografie van Alexander N. Solzjenitsyn en in zijn bock "Kankerpaviljoen". Laatstgenoemde was in de ziekenboegen van Russische strafkampen snel, probleemloos en volledig van kanker genezen. Men trok verwijzingcn naar een wonderbaarlijke "thezwam" na, die de genezing bewerkstelligd zou hebben. Men won informatie in bij A. N. Solzjenitsyn, die nu als emigrant in de Verenigde Staten woonde. Hij kon veel belangrijkse tips geven. Zonder dralen liet men uit Japan een paar exemplaren komen van de "Japanse theezwam", die ook de naam "Komboecha" draagt.

Er kon een begin worden gemaakt met de toepassing van de drank op de president. Hij drinkt er dagelijks een liter van. In het vervolg zal men nog slechts zelden of helemaal niet meer over kanker en kankeruitzaaiingen bij Ronald Reagan horen. Hij zal beslist nog vele jaren gelukkig en gezond kunnen leven.



Deze opmerkelijke, goedkope, eenvoudig klaar te maken schimmelthee is een

uitstekende ontgifter en gezondheidsversterker.

De hiernavolgende informatie (met een kleine wijziging door mijzelf) is

afkomstig van mensen die de cultures hebben doorgegeven. De exacte

oorsprong van de brochure is mij niet bekend (behalve een naschrift waarin

staat: "Information taken from leaflet: Maleny, Queensland, 1994"),

maar het is aan de hand van andere informatiebronnen en mijn eigen

ervaring als geregelde brouwer van Kombucha geverifieerd.

Zie aan het einde van het artikel hoe u de schimmelcultures kunt


Kombucha wordt bereid uit de Medusomycas Cisevii Lindau schimmel. Het

heeft verschillende namen in diverse landen, b.v. Kvass (Rusland),

Champignon de longue vie (Frankrijk), Karagasok Tea, Manchurian

Elixir, Russian Mother, enz.


De eerste keer dat Kombucha, de thee van een gefermenteerd gist-enzym,

werd vermeld, was tijdens de Chinese Tsin dynastie in 212 v.Chr. Men

noemde het de Remedie voor Onsterfelijkheid of De Goddelijke Tsche. In

414 v. Chr. (sic) zou een zekere "Dr.Kombu" het naar Japan hebben

meegenomen om de ziekelijke keizer Inkoyo ermee te behandelen. Later

verspreidde het zich via reizigers en handelaren naar India en Rusland en

inmiddels is het over de hele wereld bekend.

Om een aantal redenen die verderop zullen worden opgesomd, dook Kombucha

tussen de beide wereldoorlogen opnieuw op in Japan, nadat een Japannese

die Kargasok (Rusland) bezocht had, daar niet alleen vele mensen had

aangetroffen die buitengewoon gezond waren, maar ook meer dan honderd jaar

oud. De vrouwen waren vrijwel zonder rimpels en vertoonden maar weinig

andere tekenen van ouderdom. Men vertelde haar dat de inwoners van

Kargasok dagelijks een thee van gist-enzymen dronken en dat al generaties

lang hadden gedaan. Men beweerde dat de thee, behalve voor een leven

zonder stress, ook verantwoordelijk was voor hun gezondheid en lange

levensduur. Ze kreeg een culture met instructies, om mee naar huis te

nemen. Ze gebruikte het samen met vrienden, die na een paar weken

verbazingwekkende verschillen in lichamelijk welzijn meldden. De verslagen

bevatten een uitgesproken verlaging van hoge bloeddruk, het verdwijnen van

rimpels en een geleidelijk begin van nieuwe haargroei. Vandaag de dag

wordt de thee - ooit stelselmatig gebruikt door de Samurai - weer wijd en

zijd in Japan gedronken.

Tussen de beide wereldoorlogen was Kombucha een populaire gezondheidsdrank,

tot aan de suikertekorten in de tweede wereldoorlog. In 1929 gaf een

zekere Dr.E.Arauna als zijn (medische) mening dat het bewezen had een

uitstekend voorbehoedmiddel tegen diabetes te zijn, tegen aderverkalking,

hoge bloeddruk, jicht, aambeien, dat het een aangenaam laxeermiddel was,

dat het gedurende honderden jaren als een natuurlijk volksgeneesmiddel was

gebruikt, ook tegen vermoeidheid, nervositeit,

reumatiek en beginnende ouderdomsverschijnselen.

Kombucha werd tussen de twee wereldoorlogen met opvallend succes gebruikt

tegen seniliteit en arteriosclerose in Prof. Jaksch' kliniek voor interne

geneeskunde te Praag. Irion, een vooraanstaand Duits farmacoloog, schreef

in 1944 over de frappante verbetering van het hele klierstelsel en de

stimulatie van de stofwisseling door het toepassen van Kombucha en dat het

heel erg werd aanbevolen bij jicht, hoge bloeddruk, nervositeit,

steenpuisten, constipatie en ouderdomsverschijnselen, en ook voor degenen

die zich bezighielden met sport en inspannende

geestelijke arbeid. Schadelijke afvalstoffen zoals urinezuur en

cholesterine werden in een oplosbare vorm omgezet en uitgescheiden,

dysenteriebacteriën werden onderdrukt.

Een Russische arts in de U.S.S.R. beschreef tussen 1951-53 gedetailleerde

studies en toevallige ontdekkingen door een twintigtal geleerden in twee

streken van de Perm regio in de Oeral, waar de bevolking Kombucha dronk -

hetgeen in opvallend contrast stond tot de rest van de Sovjet Unie. De

Perm regio was hoogst verontreinigd (bomen- en vissterfte) door asbest,

lood, kwik enz. Het nicotine- en alcoholgebruik bleek hoger te zijn, maar

kanker kwam bijna niet voor. Onderzoeken naar ziekten, alcoholmisbruik,

werkverzuim en het moreel van de bevolking leverden een veel beter

resultaat op dan in de rest van het land. Dit was aanleiding voor een

onderzoek door Prof.Vinogradov (de lijfarts van Stalin) naar de

Kombucha-cultures en thee. Het onderzoek eindigde in 1953 door het "Proces

tegen de Moskouse artsen" en het gevangenzetten van Stalin's team van 12

artsen vanwege hun beslissing hem Kombucha te geven om zijn doodsangst

voor kanker te verminderen. Naderhand werden de artsen vrijgelaten als de

slachtoffers van een politiek complot om Beria, de chef van de K.G.B te

ondermijnen, omdat ze een louter natuurlijk geneesmiddel hadden

gesanctioneerd en daarmee dus de wetenschappelijke status van de

Sovjet-geneeskunde zouden hebben gekleineerd. De thee zou ook (door

dezelfde dokter) aan Ronald Reagan zijn gegeven (1 liter per dag) tegen

kanker, nadat Amerikaanse artsen zich Alexander Solzenitzyn's beschrijving

herinnerden van zijn eigen Kombucha-kuur tegen kanker terwijl hij in de

Sovjet werkkampen verbleef (zie "Cancer Ward" en "The Right Hand" -

autobiografiën). Toen hij in die tijd in de V.S. woonde, werd hij

geïnterviewd en vervolgens werd er een culture vanuit Japan naar de V.S.


In 1967 werd de thee door het Duitse leger getest en ontdekte men dat het

weerstandsvermogen verbeterde en spierpijn en vermoeidheid verminderden (3

x per dag 200 milliliter). De legerarts Dr.G.Simon vond dat het "een

zuiver biologisch versterkend produkt was...het verhoogt de resultaten bij

sportieve prestaties". Een zekere Dr.R.Welsner vermeldde in 1987 een proef

met 246 patiënten in verschillende omstandigheden, waarbij Kombucha met

Interferon werd vergeleken. Astmatici deden het beter met Kombucha, en

andere ziekten reageerden maar net iets minder dan met het


Als grondstof voor 29 kruiden in het Amerikaans-Chinese tonicum Dragon's

Brew gebruikt, zegt men dat Kombucha helpt bij de assimilatie, en dat het

de bloedsomloop en de Chi (energie) in het lichaam bevordert.


Wat u nodig hebt: - een Kombucha-culture in de erbij behorende kop

"start-thee", water en theezakjes (bij voorkeur groene China-thee), witte

suiker en een geglazuurde aardewerken pot, kruik of kom met wijde opening

en van behoorlijke afmetingen.

1. Controleer hoeveel liter er in uw pot gaat. Vul hem niet tot bovenaan

als hij een nauwe hals heeft. U moet er naderhand ook nog de culture en de

kop start-thee bijdoen, houd daar dus rekening mee.

2. Schenk de afgemeten hoeveelheid water in een pan (bij voorkeur van

roestvrij staal).

3. Doe er 60-70 gram suiker (6-7 eetlepels) voor ELKE liter water bij,

d.w.z. 12-14 eetlepels voor 2 liter, 18-21 voor 3 liter enz. 7 eetlepels =

gemiddeld ongeveer 1 theekopje vol. (Men kan minimaal 50 en maximaal 100

gram gebruiken - zie gedeelte over suiker)

4. Kook het water enige minuten om het te steriliseren en de suiker op te

lossen. Laat het deksel erop om verdamping tegen te gaan.

5. Doe het gas of de kookplaat uit. Doe er 1 of 2 theezakjes in voor elke

liter water (ongeveer 3 gram). Gebruik 1 theezakje per liter als u

gevoelig bent voor cafeïne in de thee, of neem een merk met een laag

cafeïne- en tanninegehalte (zie gedeelte over thee).

6. Laat de theezakjes er gedurende 10-15 minuten in om te trekken.

7. Haal de theezakjes er uit en laat het afkoelen tot het lauw is. Dit is

het langzaamste gedeelte. Hete thee zal de culture doden.

8. Na het afkoelen giet u de suiker-thee in uw "broedpot".

9. Voeg de culture in de kop start-thee bij de inhoud van de broedpot.

Gewoonlijk zal de culture in het begin naar de bodem zinken. Die culture

noemt men de "moeder".

10. Dek het af met een grofmazige doek om lucht toe te laten. Het MOET

KUNNEN ADEMEN. Doe, indien nodig, over een grote pot een stuk plakband

onder de doek, zodat de bedekking niet in de thee kan hangen.

11. Doe er een elastiek of koord omheen teneinde vliegen en andere

insecten buiten te houden.

12. Zet het gedurende 7-14 dagen op een warme, rustige plek om te gisten,

uit het directe zonlicht, weg van sigaretten- en andere rook, potplanten

(schimmelsporen) of meeldauw. Laat het tweemaal zo lang staan voor

diabetes en gewichtsvermindering. Als het koud is, zet het dan op de

warmste plaats, b.v. bovenop de koelkast of dichtbij een boiler of geiser,

en waar de temperatuur zo gelijkmatig mogelijk is (de optimale temperatuur

ligt tussen de 23 en 30°C.)

13. Haal de cultures eruit (het zijn er nu twee) en doe de "thee" in

flessen. (zie verderop)

N.B. Kombucha hoeft niet gevoed te worden zoals bij gemberbier. Schrik

niet van de smaak van de start-thee, die zo nu en dan veel zuurder kan

zijn dan de drank behoort te zijn omdat het een tijd heeft gestaan.

Start-thee is immers al een gegiste thee. De culture is klaar om te

gebruiken wanneer u haar ontvangt.

N.B. Als u de start-thee niet hebt uit een eerdere bewerking, doe dan bij

het eerste brouwsel 12 eetlepel appelazijn per liter thee, voordat u de

culture in de gesuikerde thee op kamertemperatuur doet. De latere

brouwsels worden geactiveerd door er 1/8e liter reeds gebrouwen

Kombucha-thee per liter suikerthee bij te doen.


De schimmel heeft de vorm van een geleiachtig vlies en is een symbiose van

gist en bacteriën. De voornaamste gist is de Schizosaccharomyces Pombe;

andere bevatten afwisselend Saccharomyces Ludwigli, torula en apiculatus

soorten, Pichia fermentans en Mycoderma. De voornaamste bacteriën zijn de

Acetobacteria xylinum, Gluconobacter bluconicum en de Acetobacter

xylinioldus; andere bevatten afwisselend Acetobacter


De Kombucha-schimmel hoort te leven in een oplossing van thee en suiker,

blootgesteld aan zuurstof. De z.g. Pombe-gisten produceren geen sporen

zoals de meeste gisten doen om zich voort te planten, maar delen zich

(zoals bacteriën) en vermenigvuldigen zich vervolgens door uit te

spruiten. De metabolische bijprodukten van het proces, via de thee en de

suiker, bevatten gluconische en glucuronische zuren, het L-melkzuur

(')(dextrogyraal), azijnzuur, koolzuur en de vitamines B1,B2,B3,B6,B12,

foliumzuur en diverse enzymen. Het geproduceerde urinezuur (een

dibenzofuraanderivaat) is antibacterieel en deels antiviraal. De

geproduceerde azijnzuurbacteriën zijn sterk antagonistisch voor

streptokokken, diplokokken, flexner en shigella-staafjes. Er wordt ook 0.5%

- 1% alcohol geproduceerd. (Glucuronisch zuur bouwt, los van het

ontgiftend vermogen, belangrijke polysacchariden op zoals hyaluronisch zuur

voor het bindweefsel; chondroitinsulfaatzuur, de basissubstantie in het

kraakbeen; mukoitinsulfaatzuur voor het glaslichaam van het oog en

heparine en melkzuur, nuttig voor de dikke darm).


Kombucha, ofschoon geen wondermiddel, kost slechts thee en suiker, en de

culture plant zichzelf voort. Men zegt dat, als de thee op de juiste

manier bereid is, hij op het hele lichaam inwerkt en helpt bij:

. toename van het energiepeil en stimulatie van het


. voorkomen of verlichten van kanker

. nierproblemen, beter functioneren van lever en galblaas, steenvorming

. migraineaanvallen

. matiging van op- en neergaand glucosepeil bij diabetes (met een zuurdere


. normaliseren van de bloeddruk en het cholesterolgehalte, verzachten van

de aders en slagaders, verbeteren van de bloedsomloop

. sclerose

. grauwe staar en formaties op het hoornvlies

. zenuwen op de maag, spijsvertering, maag-darmcatarre, ontstoken dikke-

en dunnedarm

. multiple sclerosis, artritis en reumatische pijnen, algemene spierkrampen

en -pijnen

. jicht (uitscheiding van urinezuur)

. candida (met herkolonisatie door heilzame gistsoorten)

. huidproblemen zoals psoriasis, eczeem, acne, tropenzweren, uitslag,

steenpuisten, wratten en schimmelinfecties zoals voetschimmel (met thee of

in crème verwerkte culture de huid betten)

. bronchitis, hoest, astma, voorhoofdsholteontsteking en slijmvorming

. allergieën

. menstruatie- en menopauzeproblemen

. ongesteldheid van de darmen - herkolonisatie met heilzame flora

. reductie van oedeem en gezwollen voeten/benen

. constipatie

. gewichtsvermindering (met zuurdere thee) door stimuleren van de

stofwisseling - echter ook het normaliseren van de stofwisseling bij


. gevoeligheid voor chemicaliën en blootstellen aan straling

. pesticiden

. voedingssupplementen en schadelijke industriële bijprodukten - door

ontgiften van het lichaam door de uitscheiding van (na te zijn gebonden

aan) afvalprodukten zoals kwik, lood enz. uit de lever en de weefsels

(zoals glucoroniden in urineanalyse), ook na gebruik van nicotine en drugs

. impotentie

. slapeloosheid

. gevoeligheid voor koude in de winter en warmte in de zomer

. ongerustheid en spanning

. verzachten van rimpels/littekens, toename van de elasticiteit van de

huid (het zorgt er ook voor dat de huid niet uitdroogt door vocht aan te


. verbeteren van de veerkracht en kleur van de huid, verbleken van bruine

vlekken op de handen, verwijderen van sproeten

Men zegt ook dat het verrassende effecten heeft op de schedel, kaalheid

vermindert en in sommige gevallen grijs haar verwijdert (3 tot 6 maanden)

Nagel- en haargroei nemen toe. De thee bezit natuurlijke antibiotische

effecten na de 7e/8e dag van het gistingsproces.


Na verscheidene dagen zal de culture aan de oppervlakte gaan drijven, naar

de buitenlucht toe, en begint zich een helder of doorschijnend dun huidje

van gelei over de hele beschikbare oppervlakte te vormen. Dit is de nieuwe

"baby", die als een nieuwe laag boven de "moeder" begint. De thee gaat

gistachtig ruiken en er verschijnen enige gasbelletjes door de vorming van

koolzuur. De moeder zal dezelfde afmeting bewaren als toen zij erin ging

en beneden de baby blijven. De baby wordt langzaamaan dikker. Hij kan er

enige tijd uitzien als een stuk z.g. blisterverpakking. Tenslotte krijgt

hij een romige beige kleur en ziet eruit als een pannenkoek of een stuk

rubberachtige kaas. De cultures kunnen heel erg variëren in dikte,

transparantie en ook in kleur - crème, beige, witachtig grijs,

perzikkleurig. Er vormt zich in de thee een bruinig gistbezinksel dat naar

de bodem zakt. De thee verandert langzamerhand van zoet in zoetzuur - net

als shandy, cider, sherry enz. wanneer hij gereed is. Hoe langer de thee

blijft staan, hoe zuurder hij zal worden. (Als hij heel zuur is kan hij

als tafelazijn gebruikt worden) Niet alleen is iedere gistcel in iedere

culture verschillend, maar de hoeveelheden en soorten thee en suiker, de

temperatuur, de zachtheid van het water zullen ook variaties

teweegbrengen. Veelgebruikte cultures zullen donkerder gevlekt zijn door de

tannine in de thee. Om de een of andere onduidelijke reden heeft de ene

thee meer koolzuur en meer bruis dan de andere - zelfs in het

laboratorium, wanneer alle andere factoren gelijk worden gehouden. Sterke

tannine in sommige thees kan de cultures eerder een gerimpeld dan een glad

oppervlak geven. (Antibiotische eigenschappen hunnen zich het best boven

de 23° vormen)


Was de handen, haal moeder en baby uit het brouwsel en leg ze op een bord

om ze apart te houden. Dek ze af met een ander bord als u eerst de thee

gaat bottelen (in flessen doen). Laat een kop thee achter in uw broedpot

om met uw volgende brouwsel te kunnen beginnen. Het gistbezinksel kan er

ook in blijven.

Giet de gebrouwen thee (waaruit u zojuist de cultures hebt verwijderd)

door een zeefje in een kan en vervolgens in schone glazen of plastic

limonade- of melkflessen. Dit is de thee die u gaat drinken. U hoeft het

niet te zeven, maar de meeste mensen geven er de voorkeur aan de

rondzwevende geleisliertjes te verwijderen. De gist is heilzaam om te

drinken, dus zeef het niet te fijn. Zet uw fles(sen) met thee in de

koelkast als u dat wilt. De fles die u de komende week wilt gaan drinken

kan uit de koelkast blijven. U kunt er wat rozijnen of stukjes gedroogd

fruit bijdoen als u wilt. Er kan per liter 1/4e theelepel ascorbinezuur

(vitamine C) in poedervorm worden bijgedaan zodat het lange tijd bewaard

kan worden. Glazen flessen kunnen uiteenspatten als ze langdurig bewaard

worden, gebruik dus kurken. Thee die lange tijd blijft staan zal

langzaamaan zijn eigenschappen verliezen, maar na vijf maanden bezit hij

nog steeds een aanzienlijke energie.


Doorgaans kunt u ze met uw (schone) handen in lagen afpellen. Knip ze

anders met een (schone) schaar of snijd ze met een (schoon) mes. Het is

niet belangrijk als ze scheuren. (Van een stukje van 10% kan men nog een

klein vers theebrouwsel maken) Spoel de moeder af onder koel stromend

water om eventuele geleiachtige sliertjes of bruine stukjes kwijt te

raken. Snij de (dode) donkerbruine plekken eruit. (Gedurende het proces

verliest de moederculture cellen en zal dunner en onsamenhangender worden,

maar is goed genoeg om opnieuw te gebruiken) Grote cultures kunnen in

stukken worden gesneden of getrokken om weg te geven, maar denk erom dat

ieder stuk een kop start-thee of 12 eetlepel appelazijn moet hebben.


Doe of de moeder of de baby in een glazen pot met gebrouwen thee en deksel

(of doe er folie met een elastiek overheen) met ruim voldoende lucht, en

zet hem in de koelkast - als reserve of om weg te geven. Wanneer de

resterende thee- en suikervoedingsstoffen in de kop thee in de pot zijn

opgebruikt (of "opgegeten") zal de culture doodgaan. Hij zal ongeveer 4-6

weken meegaan in een pot in de koelkast. U kunt iets van de thee in de pot

afgieten en er een beetje verse suikerthee bijvoegen om de voedingsstoffen

en het leven in de pot nog meer te verlengen. Thee die meer gegist is

(voor diabetes, gewichtsvermindering) bevat minder voedingsstoffen - doe er

een beetje verse suikerthee bij om het langer te kunnen bewaren. Als u te

weinig potjes hebt kunt u een aantal cultures (met hun kopjes thee) in één

grote broedpot bewaren. De cultures kunnen ook ingevroren worden (tot op

drie maanden) maar dit kan men het beste snel doen om te voorkomen dat de

structuur van de schimmel door grote ijskristallen wordt beschadigd.

Ingevroren cultures moeten worden ontdooid in de verse thee met

suikeroplossing die voor het volgende brouwsel is klaargemaakt, en het

kan 2 weken duren voor ze naar de oppervlakte stijgen en weer actief

worden. Extra cultures kunnen ook (met wat thee in plastic zakjes) worden

ingevroren, om ze naderhand in een gezichtsmasker of huidcrème te mengen.

(Als ze eenmaal zijn klaargemaakt, bewaar ze dan in de koelkast, in een

pot met een bedekking waardoor lucht bij de nog levende gist kan



Maak vers gekoelde suikerthee klaar zoals tevoren. Neem de overgebleven

culture, hetzij de moeder of de baby en doe die in de pot zoals u eerder

hebt gedaan. Uw start-thee zat nog in de pot - samen met het gistbezinksel

(als u het vergeten had en alles had uitgeschonken, haal het dan uit de

gebottelde thee). Als u voor dit brouwsel de nieuwe baby gaat gebruiken,

wordt die nu de moeder. Dek het af als tevoren en herhaal het hele proces.

(De gistbezinksels helpen het gistingsproces de volgende keer sneller te

verlopen, maar na 4 tot 5 theebrouwsels moeten ze uit de pot weggespoeld



Het mag niet te zurig zijn - tenzij u het voor diabetes of

gewichtsvermindering gebruikt (met een dubbele gistingsperiode en dus meer

als droge witte wijn). Het moet in de buurt komen van cider of shandy. Het

is gezonder als het aan de scherpe kant is (als er meer suiker is

afgebroken en er meer heilzame bijprodukten zijn gevormd), maar het moet

toch nog aangenaam zijn. Proef de thee om de paar dagen om er zeker

van te zijn dat hij niet te zuur wordt, als u dat nodig vindt.

(Antibiotische eigenschappen verschijnen niet eerder dan op de 7e of 8e

dag tussen de 20 en 30 graden Celsius) Het advies om de thee gedurende

7-10-12-14 dagen enz. te laten gisten is slechts een richtlijn.

Temperatuur en omstandigheden in de diverse huishoudens variëren te zeer

om exact te kunnen zijn. Als de thee te sterk is, probeer de volgende keer

dan minder thee te gebruiken (als u de laatste keer 2 of meer theezakjes

per liter gebruikte), of meer of minder suiker totdat u er achter bent hoe

u het graag wilt hebben. Probeer een zachtere of andere thee.

Experimenteer ermee. Als de thee te sterk is om te drinken, verdun hem dan

met water, appelsap enz. (Verdund is het minder effectief, maar nog altijd



Een kwart tot een halfvol glas per dag (en soms meer) - ideaal voor uw

verdere leven. U moet uw eigen hoeveelheid en wat het voor u doet bepalen.

In landen waar Kombucha het langste bekend is drinkt men ongeveer eenderde

liter per dag - niet beslist alles in één keer. (Kankerpatiënten houden

zich gewoonlijk aan Dr.Sklenar's voorschrift van 1 liter per dag - 2 tot :

liter voor precancereuze patiënten). Om bepaalde redenen heeft men

gedurende verscheidene weken wel tot 2 liter per dag gedronken. De

hoeveeelheden kunnen tijdelijk worden verhoogd tijdens ziekte, bestraling,

infectie of blootstelling aan gif in het milieu. (2-3 glazen bij aanvang

van een verkoudheid zal de kou bestrijden) Veel westerlingen drinken meer

dan ze nodig hebben om hun gezondheid te handhaven. Na verloop van tijd

blijkt de thee geringe bloedverdunnende eigenschappen te bezitten - als u

in uw vinger prikt en u bloedt te snel, drinkt u teveel. (Niet nuttig

tijdens operaties of ongevallen)


De thee is uitstekend voor kinderen - in hoeveelheden die zijn aangepast

aan leeftijd of gewicht. Als het echt nodig is kan hij met sappen worden

gemengd - b.v. appelsap. Als Kombucha onvermengd in de avond wordt

gegeven, kan het kind klaarwakker blijven (en sommige volwassenen). De

gebruikelijke 0,5% alcohol in een gemiddeld brouwsel vormt geen

probleem.(Sommige broodsoorten en sappen bezitten ook kleine hoeveelheden)


. Bij sommige mensen kan een te snelle ontgifting ongemak

veroorzaken wanneer er in korte tijd teveel thee wordt gedronken. Verhoog

de dosis geleidelijk week na week vanaf een kwart glas (60 ml). Met

driemaal daags 20 ml kan elk ongemak vermeden worden. Dit kan zijn:

hoofdpijn, maagpijn, misselijkheid, moeheid, duizeligheid, goedaardige

diarree, puistjes, uitslag en winden. Dit zijn tijdelijke, reinigende

effecten die bij feitelijk gezonde mensen een dag tot een week kunnen

duren. Drink extra water om ze tegen te gaan. Mensen die ziek zijn

kunnen een genezingscrisis meemaken als ze te snel achtereen teveel

drinken - hetgeen niet iedereen aankan. De effecten van Kombucha schijnen

in het zwakste deel van het lichaam te beginnen, dan het daaropvolgende

zwakste enz.

. Zwangerschap en lactatie. In Duitsland wordt de thee niet gedronken

tijdens de zwangerschap vanwege de alcohol die hij bevat - tot 1%. In

Brazilië schijnt het bij zwangerschap te worden aanbevolen "om te

voorkomen dat zich vergiften in de cellen vormen". Het beste is om de thee

gedurende de eerste drie maanden te vermijden, speciaal als men gevoelig

is voor miskramen, als gevolg van de bloedverdunnende effecten. Vraag om

professioneel advies voor de 2e en 3e driemaandsperiode. Bij het zogen

lijkt het zinnig om slechts kleine hoeveelheden te gebruiken en de baby de

controleren op kolieken.

. Diabetes. In Europa gebruiken diabetici die het zich kunnen veroorloven

Kombucha-druppels - direct uit de schimmels geperst. In het andere geval

behoort de thee meer gegist te worden gedronken (d.w.z. zuurder) wanneer

de overgebleven suiker uit fructose bestaat. Saccharose splitst zich bij

de aanvang van de gisting in glucose en fructose, glucose fermenteert snel

tot glucuronisch zuur. Als u de thee met minder suiker klaarmaakt (minder

dan 50 gram per liter), zal dat de voedingsstoffen/energie verminderen die

nodig zijn voor de vorming van de heilzame metabolische produkten, en dan

hoeft u de thee helemaal niet meer te maken. (Thee die alleen met fructose

is gemaakt produceert bijna alleen maar azijnzuur, geen glucuronisch zuur

of antibacteriële produkten)

. Hemofilie. Kombucha bezit enige bloedverdunnende eigenschappen.

. Candida(schimmel). De gist in de thee zal andere schimmelsoorten onder

de voet lopen, maar heeft daar wel tijd voor nodig. Drink niet teveel

achterelkaar, of teveel erna. Verg niet het uiterste van de gistbezinksels

terwijl u de thee bottelt - dit geldt ook voor niet-Candida gebruikers.

. Kombucha bevat melkzuur. Overmatig melkzuur gedurende heel lange

perioden kan gewrichtspijn, duizeligheid en voorhoofdsholteproblemen



Wanneer het u schikt, maar het liefst gedurende de dag. De antibiotische

eigenschappen zijn tijdens infecties waarschijnlijk effectiever wanneer de

thee apart van de maaltijden wordt gedronken, maar andere eigenschappen

van de thee zijn weer heilzaam voor de spijsvertering wanneer de thee bij

of na de maaltijd wordt gedronken. Als u een gedrevene bent is dit wat u

's morgens het eerste doet. Drink hem, om gewicht kwijt te raken, 2 - 1

uur voor de maaltijd.


De meeste mensen voelen zich na 4 - 6 weken beter als ze het dagelijks

gebruiken, sommigen nog eerder. Een toegenomen energie en een betere kleur

van de huid worden gewoonlijk het eerst opgemerkt. Sommige aandoeningen

kunnen 4 - 6 maanden tijd nodig hebben. Dramatische veranderingen in de

toestand van een kwaal worden gewoonlijk pas na 1 - 2 jaar waargenomen.

Men kan een grote variatie verwachten als gevolg van persoonlijke

verschillen. Gewichtsvermindering gaat gewoonlijk langzaam en geleidelijk

na 1 - 3 maanden.


Sommige mensen geven de voorkeur aan 3 weken met, 1 week zonder; of 6

dagen met, 1 dag zonder. Sommigen drinken de thee dagelijks. Doe wat voor

u het beste is, in verband met waarom u de thee drinkt. Onderbrekingen

doen zich natuurlijk voor wanneer u weggaat, het vergeet of zonder komt te

zitten tussen de oude en de nieuwe voorraad.


Een culture kan tot 3 maanden meegaan met actief brouwen, als ze

zorgvuldig behandeld wordt, maar het gemiddelde is 2 - 4 maanden. Velen

zien liever verse, krachtige cultures tevoorschijnkomen, en men kan

gebruikmaken van voor voedsel geschikte, zuurbestendige dozen als die

verkrijgbaar zijn, b.v. van polypropyleen (In Duitsland wordt Kombucha er

commercieel in gekweekt). Polyvnyl, polystyreen en goedkope plastics kunnen

ook chemische reacties in het brouwsel veroorzaken. Als u twijfelt, houdt

u dan vast aan aardewerk enz. Glazen inmaakpotten van 3 liter uit de

winkel voor huishoudelijke artikelen kunnen ook worden gebruikt. Veel

grotere potten van die vorm hebben een teveel aan theevolume onder de

culture en niet genoeg oppervlak om de culture uit te laten groeien tot

een afmeting die in staat is de thee snel te doen fermenteren. De gisting

verloopt sneller en de bacteriële groei beter in een wijdere, ondiepere

pot. Mengkommen, aarden potten, stoofschalen, glazen viskommen, aarden

bloempotten e.d. zijn ook prima. Potten waarin de gisting onafgebroken kan

doorgaan zijn gemakkelijker - grote (18 - 20 liter) lage en brede aarden

potten, met een tap zoals een wijnvat. De thee kan er direct uit afgetapt

worden, af en toe een paar liter verse suikerthee eraan toevoegen en de

cultures eruitvissen. Bijmengen van ongefermenteerde suiker schrikt sommige

mensen af, maar u kunt een twee- tot driedaagse voorraad aftappen voordat

u het aanvult. De tap moet ongeveer 5 cm boven de bodem zitten om

verstoppen door gist te voorkomen. Eenmaal per jaar leeg laten lopen om

overmatig gistbezinksel te kunnen verwijderen. Probeer het bij

gespecialiseerde waterleveranciers of plaatselijke pottenbakkers.


Dient om de culture te voeden, niet u, en het wordt gedurende de gisting

in andere dingen omgezet, b.v. glucuronisch zuur. Witte suiker bevat

zuiverdere saccharose dan ongeraffineerde suiker en geeft ook een betere

zuur/alkali verhouding (pH). Terwijl men in vroeger tijden ongeraffineerde

suikerprodukten zal hebben gebruikt, leveren die eerder onvoorspelbare en

onbevredigende resultaten bij laboratoriumonderzoeken op dan witte suiker.

De hoeveelheid suiker terugbrengen maakt de drank niet gezonder, maar

berooft de culture van energie. (zie ook Diabetes). Langere gisting =

grotere omzetting van de suiker in heilzame bijprodukten. Dit en voldoende

suiker om mee te beginnen levert de gezondste thee op. Teveel suiker geeft

meer alcohol en een snel verzurende drank. Honing (tot 40 % fructose)

bezit anticeptische (bacterievernietigende) eigenscahppen die op de lange

termijn de structuur van de schimmel en zijn eigen noodzakelijke bacteriën

zullen beïnvloeden, ofschoon het kortdurend wel zal werken.


Zorgt voor stikstof, purine en mineralen als noodzakelijke voedingsstoffen.

Zwarte thee bevat meer stikstof en purine dan groene (ongefermenteerde)

thee en geeft een zachter aroma. Extra tannine in groene thee geeft de

thee een enigszins bittere smaak. Epigallocatechine esters in groene thee

bezitten gedocumenteerde antitumoreffecten. Men kan hetzij groene of zwarte

thee gebruiken of een mengsel van beide - bij voorkeur lichte,

laag-cafeïnehoudende merken. Gewone thee is goed, maar geeft een tamelijk

sterk smakende drank. Voor de smaak of om therapeutische redenen kunt u

ook kruidenthee gebruiken, gemixt in geringere percentages (10 - 30%) ten

opzichte van gewone thee. De kruiden met sterke, vluchtige oliën, zoals

kamille, salie, rozemarijn, munt, tijm, duizendblad en Sint Johanneskruid

kunnen de structuur van de schimmel (en zijn baby's) veranderen.

Vlierbloemen en rozebottels zijn populair om toe te voegen. Gebruik 2

theelepels kruiden per liter. (Geraspte gember of gedroogde appelringen

kunnen een dag lang worden geweekt, de vloeistof vervolgens koken en

toevoegen). Sommige kruiden bezitten langdurige neveneffecten en het is

aan te raden daar kennis van te nemen. (Dr.Sklenar besteedde er een

tiental jaren aan om met ingrediënten te experimenteren en gebruikte

tenslotte heel gewone thee en witte suiker als zijnde het beste).


In de winter kan men de pot op een verwarmingselement plaatsen. Sommige

potten staan in water met een aquariumverwarmer. Constante temperaturen

zijn het beste. Beneden de 18%C. gebeurt er weinig.


Vitaminetabletten of capsules - vulmaterialen en bindmiddelen kunnen de

culture beschadigen of doden; andere gistsoorten; echte paddestoelen;

kunstmatige zoetstoffen in plaats van

suiker; meer dan een minimaal aantal zuurstofdruppels om het water te

zuiveren - heilzame bacteriën worden aangetast (zet water in glazen potten

bij voorkeur een dag lang in de zon); verse vruchten met hun besmettelijke

bacteriën; koffie; alles dat buiten de richtlijnen valt, als u goede

effecten wilt verwachten.


Normaal zoals in het huishouden. Warm water en zeep. (Soms sterft de

schimmel om onduidelijke redenen, maar in het algemeen is hij erg sterk).


Er kunnen er heel wat in jampotten gekweekt worden. Geef ze niet weg

zonder het bijbehorende artikel. Vraag indien nodig om de kosten voor het

kopiëren. Doe etiketten op de potten. Zet ze in de koelkast met de tijden

voor het gebruik erop voor mensen die het druk hebben.


Reformwinkels; crèmes; gezichtsmaskers (zie Bewaren); voeding voor de

planten; in het bad; voetbaden; bottelen voor de huid; paarden schijnen

sneller te lopen als men de thee in hun dieet opneemt, enz.

NB. Mocht er zich schimmel (harig zwarte, groene of oranje woekering) in

uw culture ontwikkelen, gooi het dan direct weg en begin opnieuw met een

verse culture en verzeker u ervan dat er voor goede reinheid wordt


Er is een boek, getiteld: 'Kombucha - miracle fungus' door Harald Tietze

voor ,6.95 verkrijgbaar bij: Gateway Books, The Hollies, Wellow, Bath, BA2

8QJ, Engeland. Tel.0044.1225.835127

Voor een gezonde Kombucha-culture kunt u ,5 sturen aan: Ivan Fraser, PO Box

70, North Shields, NE29 0YP, Engeland.