Back                                         Schaak is ook toneelspelen                              PZC 1-6-2001
 

Schaken is ook een beetje toneelspelen. Alle grote spelers kunnen dat.
Karpov bijvoorbeeld vertelt hoe hij op weg naar de wereldtitel Polugajevski psychologisch in verwarring bracht door in een matchpartij waarin hij juist een blunder had begaan, zeer rustig te blijven.
“Ik deed of er niets aan de hand was en mijn stelling zeer goed was. Ik bekeek alle varianten, die helaas allemaal even slecht voor mij waren. Toen bemerkte mijn tegenstander waarschijnlijk, dat ik heel rustig bleef. Dat schokte hem en daarmee verdween het psychologisch voordeel van de goede stelling. Mijn uiterlijke rust ‘doodde’ hem.”
Na een langdurige strijd waarin Poloegajevski steeds onzekerder begon te spelen, mocht deze nog blij zijn met remise.

Karpov vertelt ook het verhaal van zijn vriend Razoewajev. In een toernooi in Joegoslavië speelde Razoewajev tegen de Argentijnse grootmeester Quinteros. In razende tijdnood van beide partijen was een zeer onduidelijke en scherpe stelling op het bord gekomen. Razoewajev bleef echter volkomen kalm.
Terwijl zijn vlag elk ogenblik kon vallen, pakte hij heel beheerst het kopje koffie dat naast zijn bord stond en nam een slokje.  Quinteros keek ontsteld toe. Hoe was het mogelijk, dat iemand in zo’n kritieke situatie nog de tijd kon vinden om rustig van zijn koffie te genieten? Hij was meteen de kluts kwijt en bedierf zijn stelling met enkele afgrijselijke zetten en verloor.
 

Er zijn ook schakers, die met allerlei psychologische trucjes voordeel proberen te halen. Bovenmatig hoesten, op irritante wijze in je koffie roeren, pepermuntjes zo luid mogelijke kraken enz. enz.. Een wedstrijdleider die zijn taak verstaat weet echter wat hem te doen staat. Hij kan de ondeugd straffen door hem tijd af te nemen of zelfs de partij verloren te verklaren.
Nimzowitsch was eens woedend op Lasker, die twee dikke sigaren naast zijn bord had gelegd, terwijl roken verboden was. Nimzowitsch deed luid zijn beklag bij de wedstrijdleider. Deze verbood Lasker te roken.
Lasker: “Maar ik rook toch niet?”

Nimzowitsch stoof op: “maar hij dreigt het te doen en dat is nog veel erger.”

Bekend is ook het verhaal van Hromadka. Deze Tsjechische schaakmeester en beroepsmilitair, legde tijdens een toernooipartij zijn pistool naast het bord, een handeling die hij vergezeld liet gaan van dreigende blikken in de richting van zijn tegenstander!

In het huidige schaak bestaan strenge regels aangaande de etiquette tijdens het spelen van de partij. Kundige wedstrijdleiders weten doorgaans wel weg met spelers, die daar tegen zondigen.
De psychologische oorlogvoering vindt tegenwoordig dan ook plaats buiten de toernooizaal. Een grove belediging hoort er blijkbaar bij. Wie meent, dat de verwording van de normen en waarden van de schakers een modern verschijnsel is, vergist zich. Lasker en Tarrasch gingen elkaar honderd jaar geleden ook al met de grofste beledigingen te lijf.

Achter het bord spelen behalve persoonlijke gevoelens jegens de tegenstander natuurlijk ook nog andere factoren mee. Het is de spanning, die je soms naar de keel grijpt. Vooral in clubwedstrijden laait die vaak hoog op. Toch gebeurt het zelden, dat die ontaart in animositeit.
Dat was ook niet het geval in de wedstrijd HWP 2- Overschie, waarbij de Sassenaren in de laatste wedstrijd van het seizoen moesten winnen om in de 2e klasse te blijven. Maar om aan degradatie te ontsnappen was men afhankelijk van wat de andere degradatiekandidaat Charlois Europoort deed. Het werd een dramatische zaterdag voor het Rotterdamse schaak, want zowel Charlois als Overschie verloren en degradeerden.  Net als in voorafgaande jaren ontsnapte HWP 2 dus op wonderbaarlijke wijze.
Held van de wedstrijd werd uiteindelijk Harry Provoost, die als laatste speler het punt binnenhaalde en het pleit in het voordeel van zijn team beslechtte. In HWP-info, het maandelijks informatieblad van de Sasse club, vertelt Provoost smakelijk en uitvoerig over zijn gedachten en overwegingen tijdens de partij. We maken daar dankbaar gebruik van bij het volgende fragment.

C. Feelders - H. Provoost

Na een urenlange strijd met wisselende kansen, waarbij zwart op een gegeven moment zelfs aan de rand van de afgrond verkeerde, stond na 68 (!) zetten de volgende stelling op het bord:

 

  

Wit heeft een pion meer, maar het zwarte paard neemt een dominerende positie in. Om HWP 2 in de tweede klasse te houden, moest zwart minstens remise spelen.  69.Th8 Het is eigenlijk een onmogelijke taak voor wit om op winst te spelen. Maar de stand in de wedstrijd laat hem geen keus. Met 69.Th3 had hij pion e3 kunnen dekken, maar dan is 69... Ta7 ook niet aangenaam. 69...Tb7 70.Pa3 Tb2+ 71.Kc1 Tb3 Provoost: “Hier keek mijn tegenstander niet blij!” Begrijpelijk, want de winst is ver weg en het degradatiespook komt dreigend dichtbij. 72.Pb1 Pxe3 73.Tc8 Kh5 74.Tg8 Kh4 75.Tg5 Kh3 76.d5 De enige manier om nog wat te complicaties te scheppen. 76...Pxd5 77.Txf5 Pxc3 78.Pd2 Pa2+ 79.Kc2 Pb4+ 80.Kd1 Td3! 81.Ke2 Pc2 “Nu wilde de witspeler de pion op c4 slaan, maar hij zag nog net op tijd de paardvork op d4 en bleef toen hulpeloos met zijn hand in de ruimte zweven.”  82.Tf8 Pd4+ 83.Ke1 c3 84.Pc4 c2 “Tja, wat nu, het gelaat van de witspeler was asgrauw geworden.” 85.Th8+ Kg3 86.Tg8+ Kxf4 87.Tg4+  “Pure wanhoop. Ik speelde nog even met de gedachte hem te dollen en 87...Kf5 te spelen, maar dacht toen aan de zenuwen van mijn team- en clubgenoten die zich massaal stonden te verdringen rond ons bord en natuurlijk zo snel mogelijk zekerheid wilden hebben over mijn overwinning.” 87...Kxg4 88.Pe5+ Kf4 89.Pxd3+ exd3 90.Kd2 Ke4

Wit gaf het op en de vreugdekreten waren in Sas van Gent niet van de lucht. Toen later bleek, dat ook Charlois verloren had, werd het helemaal een dolle boel.

 

Een flinke opsteker in het begin van de wedstrijd was de overwinning van Frans Snijders, die zijn tegenstander eenvoudig ‘verpletterd had’ (HWP-info).

Frans Snijders - H. Smit

1.e4 e6 2.Pf3 d5 3.e5 c5 4.b4! Snijders’ stokpaardje. Heel wat sterke spelers hebben de kracht van Snijders in dit gambiet al moeten ervaren. 4…cxb4 5.a3 Pc6 6.axb4 Dc7 7.d4 Lxb4+ 8.c3 La5 9.La3 Pge7 10.Ld3 Pg6 11.g3 Ld7 12.0–0 Tc8 13.Pg5 Pce7 14.Df3 Tf8 Gedwongen, want 14...0–0 15.Lxe7 Pxe7 16.Lxh7+ is helemaal niets. 15.Pxh7 Th8 16.Pg5 Tf8 17.Ta2 Dd8 18.h4 Lb6 19.h5 Ph8 20.Ph7 f5 21.exf6 Txf6 22.Pxf6+ gxf6 23.Dxf6 Pf7 24.Dg7 Lc7 25.Lg6

Zwart gaf het op. Wat zal hij gebaald hebben na deze vreselijke slachtpartij.