Terug                                 Taimanovs nachtmerrie                                     PZC 26-7-1996

 

Vijf en twintig jaar geleden was de internationale schaakwereld in rep en roer door de sensationele opmars van het Amerikaanse schaakfenomeen Bobby Fischer. Met nog nooit eerder vertoonde overmacht versloeg hij in de kandidatenmatches achtereenvolgens Taimanov (6-0), Larsen (6-0) en Petrosjan (6,5-2,5) om het jaar daarop wereldkampioen Spassky in Reykjavik met 12,5-8,5 te onttronen.

Vooral voor Taimanov had de matchnederlaag grote gevolgen. De sovjet- en partijbazen besloten hem zwaar te straffen, om een voorbeeld te stellen en anderen er van te weerhouden op dezelfde manier de naam van de Sovjet Unie door het slijk te halen! Alsof je dat zelf in de hand hebt om iemand als Fischer te verslaan.

Taimanov mocht niet meer aan internationale toernooien deelnemen, al zijn titels werden hem ontnomen, hij werd uit het Sovjet team gezet en verloor het grootste deel van zijn inkomen. Ook werd het hem onmogelijk gemaakt zijn tweede beroep van concertpianist uit te oefenen. Taimanov werd het slachtoffer van wat hij zelf heeft genoemd een burgerlijke executie (civil execution).

Natuurlijk werd zijn bestraffing door de autoriteiten voor de buitenwereld gerechtvaardigd door te wijzen op zijn z.g. 'criminele activiteiten'. Hij had een boek van Solzenitsin de Sovjet Unie binnengebracht en een economisch vergrijp begaan door in het bezit te zijn van 1100 gulden. Geld, dat door FIDE president Euwe aan hem was overhandigd, met het verzoek het aan collega-grootmeester Salo Flohr te overhandigen, als betaling voor artikelen in de Nederlandse pers.

Over de hele affaire en het leven als schaakgrootmeester in de Sovjet Unie heeft Taimanov een boek geschreven, "I was Fischer's Victim". Duidelijk is ondertussen geworden, ook uit andere bronnen, dat Fischer niet alleen tegen Taimanov en Spassky moest spelen, maar tegen de hele Sovjet Unie.

Iedere topgrootmeester moest meehelpen om het vaderland te redden door openingsnieuwtjes te leveren of door de zwakke plekken in Fischers spel te ontdekken. Vooral dat laatste lukte niet zo goed! In het westen werd Fischers argwaan tegen alle handelingen van de Russen als paranoÔde beschouwd. Wat is er niet gelachen toen Fischer steeds weigerde accoord te gaan met het bord en de stukken en een speciale stoel uit Amerika liet overkomen uit angst, dat er een geheimzinnige electronische apparatuur in verstopt was! Taimanov bevestigt Fischers gelijk, zoals al eerder was gedaan door Kortsjnoi in zijn autobiografie en ook verder uit vrij gegeven stukken van de KGB is gebleken. De Sovjet Unie als het rijk van het kwaad (Ronald Reagan), vond zelfs in het schaken zijn weerslag!

In een ander boek van Taimanov (Selected Games) wordt uitvoerig ingegaan op de derde matchpartij van hem tegen Fischer. Het werd een cruciale partij. Taimanov stond al met 2-0 achter en een winstpartij was noodzakelijk. Dat was hem uit Moskou ook zeer duidelijk gemaakt.

Taimanov- Fischer. Vancouver, 3e matchpartij, 1971.

1.d4 Pf6 2.c4 g6 3.Pc3 Lg7 4.e4 d6 5.Pf3 O‑O 6.Le2 e5 7.O‑O Pc6 8.d5 Pe7 9.Ld2 Een van de vele mogelijkheden in deze prachtige variant van de konings-indische verdediging. Nog steeds komt hij in bijna elk toernooi meerdere keren voor. Alle topspelers hebben zich er in de loop van de jaren, zowel met wit als met zwart, mee ingelaten. Een afgerond oordeel is nog lang niet in zicht. Wel staan tegenwoordig 9.b4 en 9.Pe1 meer in de belangstelling. 9..... Pe8 10.Tc1 f5 11.Db3! Een door Taimanov en zijn staf uitgebroed nieuwtje. 11.... b6 Na lang nadenken gespeeld. Zwart moet rekening houden men het stralingsgevaar van de witte dame in de richting van de zwarte koning, zoals ook blijkt uit het vervolg van de partij. De moderne theorie geeft de voorkeur aan 11.... Kh8.  12.exf5 gxf5 13.Pg5 Pf6 14.f4 h6 15.fxe5! dxe5 16.c5 Pfxd5 Slaan op c5 faalt op het aftrekschaak d6+, de pointe van 11.Db3. Op een bepaald moment van de partij ging Taimanov even een wandelingetje maken op zijn helft (!) van het podium. Fischer liet via zijn zaakwaarnemer weten, dat hij daar niet van gediend was en te veel afgeleid werd. Taimanov stelde een 'deal' voor. Fischer zou ophouden met het gestommel met zijn benen onder tafel als ze tegenover elkaar zaten en hij met de wandelingen op het podium. Aldus werd besloten!

17.Pxd5 Pxd5 18.cxb6 axb6 19.Tc6 Kh8

 

 

De kritieke stelling in deze partij en in het leven van Mark Taimanov. Hoe fanatiek hij zich ook met zijn helpers had voorbereid, hij was nu op zichzelf aangewezen, want de stelling was bij de huisanaly≠se niet op het bord gekomen. In zijn boek Selected Games gaat hij er zeer uitvoerig op in. Ook Fischer gaf later toe, dat hij op zijn minst zeer slecht had gestaan. Taimanov was aanvankelijk zeer tevreden met de gevolgen van zijn openingsnieuwtje. Al meteen kwam het idee 20.Dh3! in hem op. Als hij die zet nu maar meteen had gedaan, maar hij begon te piekeren en te piekeren wat hij tegen 20... Tf6 moest doen. De ene variant na de andere kwelde zijn geest (hij geeft ze in zijn boek). Maar hij slaagde er niet in zwarts verdediging te doorbreken. Tenslotte werd hij bevangen door een gevoel van hulpeloosheid en wanhoop. 'Is deze Fischer onkwetsbaar of op de een of andere manier betoverd?' De tijd tikte voort en Taimanov kon geen besluit nemen. Hij wist dat hij beter stond, maar kon de juiste weg niet vinden. Langzamerhand stortte hij psychologisch in, zoals hij zelf zegt. Zij energie droogde op, apathie kwam in de plaats en tenslotte deed hij de eerste zet, die in hem op kwam, de verliezende zet... Na 72 minuten nadenken. Nooit eerder had hij zo lang over een zet nagedacht, nooit eerder waren de gevolgen zo catastrofaal!

Maar welke slagen een schaker ook moet verduren, welke teleurstellingen ook zijn deel mogen zijn, het zoeken naar de waarheid houdt nooit op. Later, veel later, toen de wonden van de verloren match enigszins genezen waren, vond hij de oplossing van het stellingprobleem, althans dat dacht hij: 20.Dh3 Tf6 21.Lc4 f4 22.Txf6 Lxh3 23.Pf7+ Kh7 24.Pxd8 Pxf6 25.Pc6 Lf5 26.Pxe5 en wit moet kunnen winnen. Kortgeleden echter kwam een leerling van hem (Serjosja Klimov, 13 jaar, onthoudt die naam!) met een andere kijk op de zaak. Hij gaf de variant: 20.Dh3 Tf6 21.Lc4 Txc6! 22.Pf7+ Kh7 23.Pxd8 Txc4. En opnieuw zag het er naar uit, dat wit met remise tevreden moet zijn. Zwart heeft een gering materieel nadeel, maar zijn stukken zijn zeer actief en het witte paard op d8 verkeert in gevaar. Taimanov kon zich onmogelijk met die conclusie verenigen en toog opnieuw aan het werk en vond tenslotte 24.Pf7 Kg6! 25.Pxh6! Pf4 26.Df3! en wit behoudt zijn voordeel. Een van de vele mogelijkheden: 26.... Te4 27.Lxf4 exf4 28.Pxf5 Lxf5 29.g4!! enz. Bijna 25 jaar na dato komt eindelijk de waarheid over de partij aan het licht. Of niet?

20.Pf3?  De capitulatie (Taimanov). 20.... Lb7 21.Tg6 Pf4 De rest van de partij, wordt door Fischer in zijn bekende energieke stijl met ijzeren consequentie tot een voor hem gunstig einde gebracht. 22.Lxf4 exf4 23.Td1 De7 24.Te6 Dc5+ 25.Kf1 Tfd8 26.Txd8+ Txd8 27.Da4 Wit hoopt tevergeefs met een eventuele torenruil de verdediging te vergemakkelijken. 27... Dc1+ 28.Kf2 Lf8! Een zet met meer dan een bedoeling. Hij voorkomt vereenvoudiging en dreigt vreselijk 29.... Lc5+. 29.b4 Le4 30.Te8 Zwart heeft prachtig en waarschijnlijk gewonnen spel, maar met 30.Db5! was meer tegenstand mogelijk. Na 30... De3+ 31.Kf1 Td1+ was 32.Pe1 nog mogelijk. Op van de zenuwen en worstelend met ernstig tijdgebrek, miste Taimanov deze laatste kans op een draaglijk resultaat.  30..... Lc6 31.Dxc6 Dxc6 32.Txd8 Df6 33.Tc8 De7 34.Kf1 Kh7 35.Pd4 Lg7 36.Pb5 Le5 37.a3 Dd7 38.Ta8 f3 39.gxf3 Lxh2 40.Kg2 Dg7+ 41.Kxh2 De5+ In deze stelling werd de partij afgebroken en later door wit zonder verder spelen opgegeven.

Taimanov:  "The most painful game of my entire career!"
Het kostte hem zeeŽn van tijd en kwelde hem voor een lange reeks van jaren.