Back                                                   Sovjet Chess                                                    31-12-2004

De Amerikaanse grootmeester Andrew Soltis verdient zijn brood met het schrijven van schaakboeken. Meestal zijn het openingsboeken, maar af en toe richt hij zijn aandacht op de geschiedenis van het schaakspel. Zo schreef hij lijvige boeken over de grote Amerikaanse kampioen Frank Marshall en over de kampioenschappen van de Verenigde Staten van 1845 tot 1996.

 

Maar dat was toch slechts een inleiding tot het grote werk. Reeds op de middelbare school begon hij Russisch te leren en Russische tijdschriften en boeken te bestuderen en in 2000 schreef hij tenslotte het boek dat hij 35 jaar eerder al wilde gaan schrijven. Het kreeg de titel Soviet Chess, 1917-1991. Over het schaken in de communistische staat is al heel wat geschreven, maar nog nooit zo uitvoerig en gedocumenteerd als in dit schitterende schaakboek. Pas na 1985, in de jaren van de perestroika, werd het mogelijk om een objectief  beeld te krijgen van wat er allemaal gebeurd is. De opmars van het sovjetschaak naar de totale hegemonie in de schaakwereld is des te opmerkelijker omdat het gebeurde in een staat, waarin het persoonlijk initiatief werd gesmoord en waarin men er niet eens een paar fatsoenlijke schoenen of een tube tandpasta kon produceren.  Soltis slaagt er niet helemaal in om het fenomenale succes van het Sovjetschaak te verklaren, zoals hij zelf toegeeft. Een belangrijke bijdrage leverde wel het excellente trainingsprogramma, dat de sovjets creŽerden, maar ook dat functioneerde pas optimaal in de laatste decennia van het bestaan van de Sovjet Unie. Het belangrijkst was waarschijnlijk het grote leger betaalde schaaktrainers. Schaakmeesters verdienden veel meer dan de gemiddelde arbeider en kregen tal van privileges. Doorslaggevend was de steun van de staat voor het schaken. Het spel werd omarmd  als een perfect propagandamiddel, dat bovendien afleidde van de werkelijk grote problemen. Bovendien was het schaken altijd al populair geweest bij de massa voor de communisten aan de macht kwamen.

In het boek komen we ook te weten, dat de gruwelijkheden van het bewind ook niet aan de schakers voorbijgingen. Verschillende schaakmeesters, probleem- en studiecomponisten werden terechtgesteld, stierven in gevangenschap tijdens de grote terreur van de jaren dertig, of sneuvelden in de oorlog. Toch waren de schakers nog bevoordeeld tegenover andere maatschappelijke groepen. Denken over schaakzetten werd niet meteen als staatsgevaarlijk beschouwd. Berucht was het Artikel 58, een vaag kapstokartikel waarin anti-sovjet agitatie en propaganda strafbaar werd gesteld en dat ontelbare slachtoffers eiste. Een grap over Stalin kon je het leven kosten.

Een van de bekendste slachtoffers was Vladimir Petrov. Hij was een van de beste spelers van Letland sinds de onafhankelijkheid in 1920. Hij won o.a. het toptoernooi van Kemeri in 1937, samen met Flohr en Reshevsky, maar boven Aljechin en Keres. Nadat in 1940 de Baltische staten onder de voet waren gelopen werd hij wegens zijn talenkennis medewerker van TASS, het Sovjet persbureau. Na het kampioenschap van Moskou in 1942 verdween hij spoorloos.  Pas in 1946 werd duidelijk, dat hij in gevangenschap was gestorven, beschuldigd van een vergrijp tegen artikel 58. Een groot schaker was op ellendige manier aan zijn einde gekomen. Een partij van hem:

Petrov - Stolberg, 1940

1.d4 Pf6 2.c4 g6 3.g3 d5 4.Lg2 Lg7 5.Pc3 e6 6.Pf3 0-0 7.0-0 b6 8.Pe5 Lb7 9.Da4 c6 10.Td1 Pe8 11.b4 Pd6 12.c5 Lxe5 13.dxe5 Pc4 14.Lh6! 14...Pb2 15.Db3! Pxd1 16.Pxd1! 16...Te8 17.Pe3 f5 18.exf6 Dxf6 19.Td1 Pd7 20.Pg4 De7 21.h4 La6 22.Db2! Lc4 Of 22...e5 23.Txd5!! cxd5 24.Lxd5+ Kh8 25.Lg5 Dg7 26.c6 en de witte aanval slaat door.  23.Lg5 Dg7 24.Ph6+ Kh8 25.Pf7+ Kg8 26.Ph6+ Kf8? Of 26...Kh8 27.Pf7+ Kg8 28.Dxg7+ Kxg7 29.Pd6 Lxe2 30.Te1 Lg4 31.cxb6 axb6 32.b5 en wit staat beter (Soltis).

 

.

 

27.Td4!!  Een onverwachte en dodelijk zet.  27...e5 28.Dd2!!  Nog een prachtzet. De zwarte koning zit nu in de val. Er dreigt 29.Tf4+  28...Tec8 29.Txc4! dxc4 30.Dd6+ Ke8 31.De6+ Kf8 32.Le7+  Zwart gaf het op.

Op merkelijk is, dat in het boek van Soltis de naam van de studiecomponist Sergejevitsj Kaminer ontbreekt. Deze verdween in 1937 en bleek later in 1938 terechtgesteld te zijn. Kort tevoren had hij aan Botwinnik een schrift gegeven met al zijn composities, omdat hij voorvoelde dat hij in gevaar was. Botwinnik heeft pas na Stalins dood in 1953 Kaminers studies publiek gemaakt. Een van zijn werkstukken in deze rubriek.

 

S.M.Kaminer, 1925. Wit speelt en wint.

 

 

1.a7 Kb7 2.Lb5!! Een schitterende zet. Hoe kom je er op! 2...Lxh3 Op 2...Lxb5 volgt 3.Pc7! Kxa7 4.Pxb5+ met stukwinst. 3.Kg3!! Le6 Of 3...Lc8 4.La6+ en wint. 4.a8D+ Kxa8 5.Pc7+ en wint.