Constant Orbaan, een Middelburgse Amsterdammer

100 jaar schaak in Middelburg (2008)

 

Constant Orbaan werd in 1918 in Harderwijk geboren, maar bracht bijna zijn hele jeugd in Middelburg door, waar hij ook de middelbare school (RHBS) bezocht. Hier leerde hij schaken en deed volop mee aan wedstrijden, zowel op school als op de club.

Naast het schaken was hij ook goed in tennissen; hij won zelfs het jeugdtenniskampioenschap van Zeeland.

Voor de oorlog begon hij een studie medicijnen in Amsterdam. Hij was een studiegenoot van Dr. Eddy Facee Schaeffer, de bekende schaker en arts uit Kapelle. De studie liep niet voorspoedig, want hij kreeg tuberculose en zweefde een paar keer aan de rand van de dood. Pas geruime tijd na de bevrijding werd hij genezen verklaard. Vanaf 1946 woonde hij definitief in Amsterdam en poogde hij de studie weer op te nemen. Dat vlotte niet zo erg wegens de grote achterstand die hij had opgelopen. Hij kwam heel ver (doctoraal), maar kon tenslotte toch de verlokkingen van het schaakspel niet weerstaan. Hij schaakte ongeveer 20 jaar op nationaal topniveau.

Langzamerhand echter ging hij zich richten op andere schaakactiviteiten. Hij werd medewerker van het NRC en het Algemeen Handelsblad en enkele regionale bladen. Hij werd  wedstrijdleider en door de FIDE benoemd tot internationaal arbiter. In die hoedanigheid trad hij op in veel belangrijke toernooien als IBM, Hoogovens en Interpolis. Ook de KRO matches leidde hij. Hij was vriendelijk maar ook slim en dat moest ook wel. want topschakers zijn niet altijd even gemakkelijk. Een wedstrijdleider moet soms tegemoet komen aan tegenstrijdige wensen en belangen. Een vond het te koud, een ander te warm. Hij beloofde er iets aan te doen, maar deed niets. Als hij dan later informeerde of het in orde was, bedankte men hem vriendelijk! Orbaan was niet minder dan 25 jaar wedstrijdleider bij het Hoogovens toernooi! Hij overleed in 1990 onverwachts 24 uur nadat hij tijdens de door hem geleide KRO-tweekamp onwel was geworden. Hans Ree omschreef hem de dag na zijn overlijden in de NRC: “….. als een van de aardigste mensen die wij in de Nederlandse schaakwereld kenden, bescheiden, integer en op een zeer onnadrukkelijke manier een beetje cynisch. Hij had de vaste overtuiging dat de wereld niet erg deugde, maar door zijn grote vriendelijkheid viel dat niet zo op.

Als arbiter was hij op zijn best. In het bijzonder leuke boek ‘De zuiverste liefde is die tussen een man en zijn paard’ uit 1975 van Max Pam staat daar een karakteristiek stukje over. Orbaan zegt daar:

- Een van de merkwaardigste conflicten die ik heb meegemaakt dateert uit de tijd van mijn eerste Hoogoventoernooien. Het ging tussen Gligoric en Szabó, die elkaar toch al niet erg graag mochten. De spelers schaakten toen niet zoals nu aan aparte tafeltjes, maar zaten naast elkaar in een lange rij. Gligoric drukte toen tijdens hun partij de verkeerde klok in, de klok van de partij naast hem, die allang afgelopen was, Szabo hield zijn mond. Misschien had hij het ook niet gezien, zodat Gligoric zonder het te weten in tijdnood kwam. Wat moet je dan als wedstrijdleider doen? Je kunt bijvoorbeeld stilletjes de klok van de uitgespeelde partij weghalen en Gligoric zelf tot de ontdekking laten komen dat hij de verkeerde klok heeft ingedrukt. Maar als je het principieel wil spelen, dan moet je iets tegen Gligoric zeggen. Ik ben toen naar de Joegoslaaf toe gegaan en heb gezegd:

“Mijnheer Gligoric, u bent in overtreding, want uw zet is niet voltooid. Het voltooien van de zet gebeurt door het indrukken van de klok.”

Na afloop kwam Szabo naar me toe en die zegt:

“Je hebt ingegrepen in de partij, terwijl dat niet nodig was.”

Dat is namelijk ook een regel.

“Maar”, zei ik tegen Szabo, “ik moest ingrijpen want Gligoric was in overtreding.”

Szabo was behoorlijk kwaad, maar later heeft hij toegegeven, dat hij ongelijk had.’ -

Orbaan heeft ook rondeverslagen in enkele toernooiboeken geschreven, o.a. in die van een het Hoogoventoernooi. Ook daarin blonk hij uit. Zijn grootste schaaksucces was het Candidatentoernooi voor het kampioenschap van Nederland in 1955.

 

Een partij uit het toernooi:

Prins,Lodewijk - Orbaan,Constant Amsterdam ch-NED ct, 1955

1.Pf3 Pf6 2.g3 g6 3.Lg2 Lg7 4.0–0 0–0 5.c4 d6 6.d4 Pc6 7.Pc3 e5 8.d5 Pe7 9.Ld2 a5 10.Tc1 Pd7 11.a3 Pb6 12.Db3 h6 13.Le3 Pd7 14.Pa4 b6 15.Tfd1 Pf5 16.Ld2 Pd4 17.Pxd4 exd4 18.e3 dxe3 19.Lxe3 Pc5 20.Pxc5 bxc5 21.Dc2 Lf5 22.Le4 Lxe4 23.Dxe4 Te8 24.Dc2 Df6 25.Tb1 Df3 26.Td3 Df5 27.b3 h5 28.h4 Te4 29.Dd1 Tae8 30.Kg2 a4 31.bxa4 Txc4 32.Tb7 Dc8 33.Db3 Tce4 34.Db5 c4 35.Td1 Txh4 36.Th1 The4 37.Tb1 Df5 38.a5 h4 39.Tb8 h3+ 40.Kh2 Txb8 41.Dxb8+ Kh7 42.Db4 Df3 43.Tg1 Ld4 44.Lxd4 Txd4 45.De1 c3 46.De3 Dxd5 47.Kxh3 c2 48.Tc1 Td1 0–1