Terug                                      Combineren                                                  PZC 7-10-1999

Wat is een combinatie? Met die vraag hebben schaakgeleerden zich al heel lang bezig gehouden. Een eenvoudige en treffende definitie van het fenomeen is echter moeilijk te geven. 
Een goede omschrijving is die van de Rus Bondarevski: Een combinatie is een dwangmanoeuvre verbonden met een offer (Kombinaties in het middenspel, 1965).
Combinaties bestaan er in een oneindige gevarieerdheid. Toch zijn ze bijna altijd te herleiden tot een betrekkelijk klein aantal standaardwendingen. Afrekschaak, penning, dubbele aanval en overbelasting komen het meest voor.
De combinatie, een van de bouwstenen van de schaakkunst, heeft geen last van wat voor modernisme dan ook. 'Moderne schaaktactiek' bestaat eigenlijk niet. Natuurlijk zijn er wel talrijke schaakboeken te krijgen over combineren (tactiek), waarin het woord modern voorkomt. Maar dat is alleen maar een verkooptruc.
Een van de standaardwerken over combineren is geschreven door de Tsjechische grootmeester Ludek Pachman.  Het heet (natuurlijk) Moderne Schachtaktik (1961). Een prachtig boek van ongeveer 1000 bladzijden (2 delen), maar nergens verklaart de schrijver het woord modern. Ook de Rus Mark Dvoretsky, de bekendste schaakboekenschrijver van vandaag, spreekt voortdurend over moderne schaaktactiek, zonder duidelijk te maken waarom een combinatie van Steinitz uit 1859 niet modern genoemd kan worden, maar een van Kasparov uit 1999 met hetzelfde motief wel. 

Het meest tot de verbeelding spreken de combinaties, die komen als een donderslag bij heldere hemel. Een recent voorbeeld uit het toernooi van Polanica Zdroj, dat door Loek van Wely werd gewonnen, ondanks zeer matig spel.

Markowski-Onistsjoek. Polanica Zdroj, 1999.
1. Pf3 d5 2. g3 Pf6 3. Lg2 e6 4. c4 Le7 5. d4 0-0 6. Pc3 dxc4 7. Pe5 Pc6! Een hypermoderne zet. Zetten als deze waren in het tijdperk Lasker- Capablanca- Aljechin (1894-1946)  ondenkbaar. Wie vernielt er nu opzettelijk zijn pionnenstelling? Elke grootmeester van tegenwoordig weet, dat actief stukkenspel belangrijker is dan een nette pionnenstelling en handelt daar ook naar. Dit heeft alles met moderne strategie te maken en maar zeer weinig met tactiek. 8. Lxc6 Ook na 8.Pxc6 bxc6 9.Lxc6 Tb8 heeft zwart voldoende compensatie. De toren kan via de b-lijn snel naar de witte koningsvleugel. 8…. bxc6 9. Pxc6 De8 10. Pxe7+ Dxe7 11. Da4 c5 12. Dxc4 cxd4 13. Dxd4 e5 14. Dh4 Tb8  Wit heeft een gezonde pion gewonnen, maar dat is ten koste gegaan van de samenwerking van zijn stukken. Bovendien is zijn koningsvleugel ernstig verzwakt. Men verwondert zich er misschien over, dat de witspeler zo'n compromitterend pionoffer heeft aangenomen. 15. 0-0 Tb4 16. e4 h6! Zwart vindt nog tijd voor een 'profylactische zet'. De witte loper mag niet naar g5. 17. Te1 Td8 18. f3 Td3 19. Kg2 Db7 20. Te2 Wit heeft moeite om zijn stelling bij elkaar te houden. De afzijdigheid van de toren op a1, de zwakte van de onderste rij en de gevaarlijke stelling van de witte koning, geven zijn tegenstander de gelegenheid om de partij op geniale wijze uit te maken.  

 

20. ... Lg4!! Met deze schitterende en zeer onverwachte zet wordt de witte positie beslissend ondermijnd. Wie had een paar zetten geleden kunnen denken, dat de muur f3-e4 zo broos zou zijn? 21. fxg4  Gedwongen. De inslag op f3 kon niet op bevredigende wijze worden gepareerd. Op 21.Tf2 volgt 21… Lxf3+! 22.Txf3 Pxe4!!  en de gruwelijke dreiging van een aftrekschaak is beslissend. 21…. Pxe4 Wit gaat ten onder aan de zwakte van de lange witte diagonaal (de Melkweg, volgens Tartakower) en aan de benarde positie van de zijn dame. 22. Txe4 Txe4 23. Kh3 Veel aardiger was natuurlijk  23.Pxe4 Dxe4+ 24.Kh3 De1 25.De7 Txg3+!! 26.hxg3 Dh1 mat!! Een dergelijke mataanval laten niet veel spelers over zich heen komen. Ze verliezen liever zwaar materiaal of geven op dan dat ze mat gezet willen worden. Blijkbaar is dat een te grote schande. 23… Te1 24. Lxh6 Txa1 25. Dg5 f6 26. Dg6 Txc3! Wit gaf het op. Na 27.bxc3 wint 27… Txa2 gemakkelijk. De prachtige zet 20… Lg4!! tilt deze partij ver uit boven de grauwe middelmaat. Een stuk offeren op f7, h7 of h6, dat is dagelijkse kost, maar deze zet is iets bijzonders. Partijen met een vergelijkbaar offer zijn zeer schaars.

In een gesprek men enkele jonge schakers bleek onlangs, dat jongelui de beroemde partij Fischer- Benkö uit het kampioenschap van de USA uit 1964, dat Fischer met 11 uit 11 won, niet kenden. Deze schandelijke tekortkoming aan de opvoeding moet even rechtgezet worden.

1. e4 g6 2. d4 Lg7 3. Pc3 d6 4. f4 Pf6 5. Pf3 0-0 6. Ld3 Lg4 7. h3 Lxf3 8. Dxf3 Pc6 9. Le3 e5 10. dxe5 dxe5 11. f5 gxf5 12. Dxf5 De dame speelt in deze partij een hoofdrol. 12… Pd4 13. Df2 Pe8 14. 0-0 Pd6 15. Dg3 Kh8 16. Dg4!

Met subtiele damezetten wordt de zwarte verdediging uiteengerafeld. 16…. c6 17. Dh5 De8 18. Lxd4 exd4

 

 

 

19. Tf6!! 'A bold from the blue' (Fischer in my 60 Memorable Games). Zie zet 20 van zwart uit de vorige partij. Na meteen 19.e5  f5!! redt zwart zich dankzij de ongedekte stand van de witte dame. 19…. Kg8 Na 19… Lxf6 20.e5 is het meteen uit. 20. e5 h6 21. Pe2 Zwart gaf het op. Er is geen verdediging tegen Txd6. Zo deed men dat vroeger. Hypermoderne schaaktactiek!