Terug                                  Alexander Aljechin 1892-1946                                   PZC 29 maart 1996

Op 24 maart was het 50 jaar geleden, dat Alexander Aljechin overleed, de wereldkampioen van 1927 tot 1935 en van 1937 tot zijn dood in 1946.

Over Aljechin zijn al heel veel boeken geschreven, maar een volledige en bevredigende biografie is er nog steeds niet. **

Er zijn wel pogingen ondernomen, maar die waren of te beknopt of te ideologisch gekleurd. Zo annexeerden de sovjets Aljechin als een van de grote voortrekkers van de sovjet­schaak, nadat hij eerst als een verrader was beschouwd. Die verdraaiing van de werkelijkheid was het werk van Alexander Kotov. Diens boek over Aljechin is schaaktechnisch uitstekend, maar voor de rest absoluut niet betrouwbaar. 

Een werk als 'Max Euwe, biografie van een wereldkampioen' geschreven door Alexander Münninghoff, bestaat over Aljechin niet. In dit uitmuntende boek uit 1976, dat helaas te snel in de vergetelheid is geraakt, staat meer informatie over de grote Rus dan in alle Aljechin-boeken bij elkaar. Euwe kende Aljechin als geen ander, hij speelde drie matches tegen hem en tal van toernooipartijen. Wie niet zo geïnteresseerd is in de levensloop van de kampioen, maar wel in zijn partijen, kan het best Aljechins eigen boeken, die in herdrukken nog steeds te koop zijn, ter hand nemen. Briljante en uitvoerige analyses in een meeslepende stijl geschreven zullen de ware schaakliefhebber nog steeds in vervoering brengen. Hij maakte zich er nooit met een Jantje van Leiden vanaf. Aljechin hield van het schaken met een passie, die zijn weerga niet kent en dat bleek ook uit zijn analytisch werk. Hij probeerde steeds tot de kern van de partij door te dringen en de lezer deelgenoot te maken van zijn ontdekkingen zonder zich in onoverzichtelijke details te verliezen. De tijd tussen de wereldoorlogen was trouwens toch rijk aan grote schaakschrijvers. De namen Tarrasch en Tartakower zijn in dit verband ook het vermelden waard.

In partijverzamelingen ontbreken doorgaans verliespartijen van de held van het verhaal. Ook Aljechin had daar moeite mee. De volgende sensationele partij is in geen van zijn boeken terug te vinden.

Aljechin-Vidmar.Semmering, 1926

1.d4 Pf6 2.Pf3 d5 3.c4 c6 4.e3 e6 5.Pbd2 c5 6.Le2 Pc6 7.O‑O Ld6 8.a3 cxd4 9.exd4 a5 10.Ld3 O‑O 11.Te1 b6 12.b3 Lb7 13.Lb2 Pe7 14.Pe5 Pg6 15.Pdf3 Pe4 De Sloweense grootmeester Milan Vidmar, aan wiens boek Goldene Schachzeiten deze partij is ontleend, beschouwt deze partij als het hoogtepunt van zijn loopbaan. Dank zijn fenomenaal positiespel heeft Vidmar reeds de iets betere stelling gekregen. 16.cxd5 exd5 17.Lb5 De7!  Een zeer scherpzinnig pionoffer. 18.Pd7 Tfd8 19.Pxb6 Tab8 De witte stukken zijn een beetje verdwaald op de damevleugel. Aljechin besluit noodgedwongen tot een stukoffer, dat op het eerste gezicht uitste­kende kansen biedt. 20.Pe5 Lxe5 21.dxe5 Dc5 22.Dd4 Dxb5 23.e6 Pf6! 24.Pd7 Txd7! 25.exd7 Dxd7 Wit heeft per slot van rekening de kleine kwaliteit moeten afstaan en een sterke druk langs de diagonaal a1-h8 opgebouwd. 26.Tac1 h6 27.f3 Te8 28.Txe8+ Dxe8 29.Kf2 Db5 30.De3 La6 31.a4 Db7 32.Tc5 Ph5 33.g3 Dd7 34.Ke1 Dh3!  Zwart heeft de activiteit van de stukken sterk vergroot. Maar Aljechin zou Aljechin niet zijn, als hij zich zonder slag of stoot zou laten oprollen. 35.Txa5 Dxh2 36.Df2 Dh1+ 37.Kd2 Db1 38.Dd4 Df1 39.Dxd5 De2+ 40.Kc3 Lb7!!

 

 

Met deze door zijn tegenstander niet verwachte geniale en spectaculaire zet trekt zwart de partij definitief naar zich toe. De pointe is de indirecte dekking van Ph5. Bijvoorbeeld: 41.Dd8+ Kh7 42.Txh5 Dxf3+ of 41.Dxh5 Lxf3 42.Dc5! De1+ 43.Kc4 43.Pe7!! met, volgens Vidmar,  ondekbaar mat. *** 41.Dxb7 De1+ 42.Kc4 Dxa5 43.Lc3 Df5 44.Db8+ Kh7 45.a5 Dxf3

Zwart staat nu een stuk voor, maar zijn paarden staan afzijdig. Er volgt nog een opwindende finale waarin wit zijn pionnenoverwicht op de damevleu­gel tot gelding probeert te brengen. 46.Dc7 Pxg3 47.Kb4 Pf4 48.Ka3 Pe6 49.De5 Pe4 50.Lb4 Dd3 De paarden hebben de witte koning in de houdgreep genomen. De partij is uit. 51.Ka4 Pd4 52.Dd5 f5

Een biograaf, die wil zoeken kan in de schaakliteratuur genoeg interessant materiaal over Aljechin vinden.
In het genoemde prachtige boek van Vidmar valt bij deze stelling te lezen:
"Nooit zal ik het schokkende beeld van de doodsstrijd van mijn grote tegenstander vergeten. In duidelijk zichtbare geweldige opwinding begon Aljechin, zonder zijn blik van het schaakbord af te wenden, naar een sigaret te zoeken in een op tafel liggend leeg pakje. Zijn haren vielen hem voor het gekwelde voorhoofd.

Ik reikte hem een sigaret aan uit mijn eigen doosje, maar hij slaagde er niet in hem aan te nemen en naar de mond te brengen, omdat hij slechts het strijdperk zag. Ik stak mijn tegenstander de aangeboden sigaret in de mond. Nu zochten zijn niet door de ogen gestuurde handen koortsachtig naar een lucifer. Natuurlijk kon hij die niet vinden, en vanzelfspekend stak ik het vuur in de tenslotte door zijn lippen gevonden sigaret. Hij inhaleerde twee-, driemaal de rook met merkbare opluchting in zijn naar nicotine smachtende longen. Tenslotte besloot hij de resterende zetten van de partij te spelen. Hij was op dit ogenblik nog slechts een schaduw van de demoni­sche, ontembare Aljechin." 

In welk schaakboek lees je tegenwoordig nog zoiets? Topschaak is een bezigheid die de hele persoonlijkheid onverbiddellijk opeist. De meeste grootmeesters, schijnen alleen maar varianten te zien. Een uitzondering is Gufeld, die in zijn boeken ook de mens achter de zetten aan zijn trekken laat komen. 53.Dc4 Dd1 54.La3 Da1 55.a6 Pc3+ 56.Kb4 Pc2+ 57.Kc5 Dxa3+ 58.Kb6 Pe3 59.Da4 Pxa4+  Wit gaf het op. Als ooit het predikaat 'monumentale schaakpartij' van toepassing is geweest, dan zeker op deze partij. Een hoogtepunt uit de schaakgeschiedenis. Een paar uur later bij het avondeten was Aljechin weer enigszins in normale doen en had hij de nederlaag verwerkt:
"Wel, Vidmar, nu is de eerste prijs voor u."
Dat was niet het geval, Spielmann won het toernooi en Vidmar werd derde.

De grootheid van een schaker wordt afgemeten aan zijn gedrag in tijden van tegenspoed. Aljechin was op die momenten een gentleman. Grote indruk maakte zijn houding in Nederland in 1935 toen hij op dramatische wijze de wereldtitel aan Euwe moest afstaan. Aljechin droeg tijdens de laatste partij in het voorgevoel dat hij de titel zou moeten prijsgeven, hetgeen bij remise het geval zou zijn, een deftig rokkostuum. In een van de meest tragische momenten van zijn leven wist hij de grootheid op te brengen om zijn tegenstander en plein public te feliciteren. Op de ovatie die daarop volgde wuifde Aljechin met tranen in de ogen naar het publiek in de zaal.
Een krantenverslag:
"Zijn hand greep naar de leuning van zijn stoel, die hem een steun werd in dat ogenblik, dat zeer zeker een der meest tragische in zijn leven moet zijn geweest. Bij de blijdschap en vreugde van allen, die bij dit moment aanwezig waren, voegde zich een gevoel van mededogen voor deze man die de hoogste eer, die er voor hem in het leven bestond, moest overgeven aan zijn tegenstander."

Zijn woorden: - Es lebe Schachweltmeister Euwe, es lebe Schachliebend Holland- , zacht doch duidelijk uitgesproken, werden met zulk een pathos ontvangen, dat zij Aljechin ongetwijfeld een nieuwe dosis populariteit hebben verschaft. Het feit, dat hij voor het forum van een stampvolle zaal, het remiseaanbod van Euwe accepteerde, in plaats van dat de volgende dag  te doen (de partij was afgebroken), heeft grote indruk gemaakt. De grote heren van deze tijd Karpov en Kasparov zouden daar een voorbeeld aan kunnen en eigenlijk moeten nemen.

Aljechin blijft nog steeds tot de verbeelding spreken, ook in Zeeland. Harold van de Ketterij uit Vlissingen is een van zijn vele bewonderaars.

Terecht, want 'wie het verleden niet eert, is het heden niet weert', ook als het om schaken gaat. Bovendien is kennis van het verleden nuttig en leerzaam.

 

** In 1998 verscheen Alexander Alekhine's Chess Games. Geschreven door Leonard Skinner en Rob Verhoeven, 807 bladzijden. Een van de mooiste schaakboeken ooit geschreven.

 

*** Anno 2008. De laatste variant klopt niet: Op 43... Pe7 volgt 44.De5!! en wit kan misschien winnen. Juist is 43... De1+ 44.Kc4 Le2+ met kleine winstkansen voor zwart. Deze variant slaat voor een belangrijk deel de bodem uit Vidmars stuk.